II SA/Go 785/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ireneusz Fornalik Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędzia WSA Maria Bohdanowicz Protokolant specjalista Ewa Kłosowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi H.B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...]. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy H.B. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2010 r. Nr [...] o odmowie przyznania wnioskodawczyni uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej zwanej ustawą o świadczeniu pieniężnym). W uzasadnieniu organ powołał się na treść art. 2 pkt 2 lit. ",a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wskazując na przytoczone fragmenty wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 organ podkreślił, iż Trybunał Konstytucyjny określił jako zasadę, by świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, co polega na tym, iż za osoby deportowane należy uznać, te które znajdowały się znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Do nich, obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), należą sytuacje, w których osoby wywiezione były poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania wymieniono, m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Na tym tle, zdaniem organu, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż H.B. została skierowana do wykonywania pracy w [...] (gmina [...]), w pobliżu miejsca swojego zamieszkania ([...]). W ocenie organu nie wynika, aby strona pracując przymusowo w [...] miała uniemożliwiony kontakt z rodziną. Z dokumentów nadesłanych przez stronę wynika, iż skarżąca miała do dyspozycji rower. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie ponieważ praca przymusowa nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Dodatkowo organ zaznaczył, iż w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowane zostało jedynie rozgraniczenie między osobami deportowanymi poza terytorium II RP, a osobami deportowanymi w granicach państwa polskiego sprzed wojny. W uzasadnieniu odniesiono się do kwestii pracy w obrębie miejsca zamieszkania, choć zaznaczono, iż ustawa nie precyzuje odległości miejsca przymusowej pracy od miejsca poprzedniego zamieszkania. Konkludując organ podkreślił, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez prace niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Od powyższej decyzji H.B. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wnosząc o jej unieważnienie i zobowiązanie organu do prawidłowego rozpatrzenia jej wniosku o świadczenie pieniężne za prace przymusowe. W uzasadnieniu skargi opisała przebieg wydarzeń z okresu wojny, dotyczących jej osoby i uzasadniających w jej ocenie przyznanie dochodzonego świadczenia oraz wskazała na kontrowersje dotyczące kryterium odległości, jako przesłanki przyznania świadczenia. Stanowisko to poparła również w piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2010 r. W odpowiedzi na skargę organ w całości podtrzymał dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej jedynie pod względem zgodności z prawem, tj. z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnia skargę na decyzję w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.-Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.). Sąd ten rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Kontrolując zaskarżone orzeczenie z punktu widzenia powyższych zasad, skargę jako zasadną należało uwzględnić, bowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego oraz przepisów procedury w stopniu na tyle istotnym, iż nie pozwalało to na ich pozostawienie w obrocie prawnym. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W myśl art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w jej rozumieniu jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia organ rozstrzyga w formie decyzji, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W aspekcie legalności działanie organów administracji publicznej w sposób praworządny, rzetelny i budzący zaufanie do organów Państwa jest podstawą funkcjonowania administracji publicznej (art. 6, art. 7 oraz art. 8 k.p.a.). Wprawdzie obowiązek wykazania przesłanek, uzasadniających przyznanie powyższych uprawnień spoczywa na osobie ubiegającej się o te świadczenia. W tym zakresie podzielić jednak należy stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 18 października 2005 r. w sprawie sygn. akt II OSK 117/05 (publ. Lex nr 188689), że wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, iż w sprawach o przyznanie uprawnień do przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej oraz dostrzeżenia związanych z wiekiem skarżącej oraz jej stanem zdrowia ograniczeń dyspozytywności. Zadaniem organu jest przede wszystkim zebranie w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), i dopiero na tej podstawie dokonanie oceny czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).W orzecznictwie sądów administracyjnych i doktrynie prawa wypracowano metodykę oceny dowodów, którymi winien się kierować organ administracji, by nie narazić się na zarzut przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów. Na jej dyrektywy składają się zasady racjonalnego myślenia oraz wskazówki, wypływające z wiedzy i doświadczenia życiowego, w szczególności zaś oparcie rozstrzygnięcia na poprawnie ustalonym stanie faktycznym. Warunkiem przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zauważyć należy, iż "stan deportacji" nabiera cech szczególnej represji nie z racji odległości od miejsca zamieszkania, lecz przymusowego od niego oderwania i w jego następstwie życia w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego oraz pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 30 września 2010 r., II SA/Łd 562/10, WSA w Łodzi z dnia 24 września 2010 r., II SA/Łd 568/10, WSA w Szczecinie z dnia 7 września 2010 r., II SA/Sz 532/10, WSA w Poznaniu z dnia 21 września 2010 r., II SA/Po 705/10). Istotna jest tu zatem możliwość korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Utrzymywanie więzi rodzinnych i sąsiedzkich. Rozważania organu oparte na cytowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego są co do zasady trafne, jednak nie korespondują w niniejszej sprawie z nałożonym na organ obowiązkiem poczynienia ustaleń, koniecznych dla zastosowania albo niezastosowania przepisu prawa materialnego, którego rozważania te dotyczą. W okolicznościach przedmiotowej sprawy nie zostało bowiem ustalone, czy skarżąca rzeczywiście mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Także nie uwzględniono wpływu jej wieku na zdolność do samodzielnej egzystencji i możliwość powrotów do domu rodzinnego oraz warunków, w których musiała funkcjonować w miejscu deportacji, ograniczeń, jakie stawiały ją osoby dla których praca była wykonywana. W szczególności organ nie odniósł się do zeznań skarżącej, z których wprost wynika, iż była ona karana za próbę powrotu do domu rodzinnego, bita oraz izolowana od rodziny (skarżąca podkreśla, że otrzymywała jedynie przepustki). Nie zostały także w sprawie rozważone powołane przez skarżącą inne dowody, w szczególności z dokumentów sporządzonych w języku obcym. Wskazuje to na konieczność przeprowadzenia ponownej analizy sprawy w celu usunięcia naruszeń postępowania dowodowego i wynikających z niego wadliwych (niepełnych) ustaleń (art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 k.p.a.). W tym kontekście odwołanie się organu do posiadania przez skarżącą roweru wskazuje na powierzchowne potraktowanie, istotnego dla skarżącej, przedmiotu sprawy. Równie nietrafne jest odwołanie się przez organ do bliskości miejsca przymusowej pracy, które to kryterium per se, bez odniesienia go do innych, wskazanych wyżej elementów stanu faktycznego, nie może rodzić dla przyznania świadczenia negatywnych albo pozytywnych skutków. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien więc, mając na uwadze powyższe wskazania, raz jeszcze przeanalizować treść zeznań skarżącej oraz wszystkich owych dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy i dokonać ich oceny w kontekście ustawowo określonych przesłanek przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w wyroku. O kosztach postępowania sądowego nie orzeczono wobec braku stosownego wniosku (art. 209 p.p.s.a.).