II SA/Go 819/18

Dnia 8 stycznia 2019 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 2019 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku D. C. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. C. na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej p o s t a n a w i a : 1. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie, dotyczącym ustanowienia adwokata. D. C. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej. Dnia 31 grudnia 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżący podał, iż przebywa w zakładzie karnym, jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym, co uniemożliwia mu podjęcie pracy oferowanej w placówce penitencjarnej, w której przebywa. Nie posiada żadnych środków pieniężnych na koncie ani do swojej dyspozycji. Według własnego oświadczenia nie uzyskuje dochodów z jakichkolwiek źródeł. Nie posiada oszczędności, nieruchomości, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych, jak również nie ma osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ramach uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w sprawie II SA/Go 471/18 skarżący przedstawił w listopadzie 2018 r. zaświadczenia z placówek penitencjarnych o braku środków pieniężnych do swojej bieżącej dyspozycji, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz pisma z Aresztu Śledczego z dnia [...] października 2018 r., Aresztu Śledczego z dnia [...] listopada 2018 r. oraz z Zakładu Karnego z dnia [...] listopada 2018 r. potwierdzające, iż w 2018 roku bezskutecznie ubiegał się o zatrudnienie w tych placówkach penitencjarnych. Wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na częściowe uwzględnienie – mianowicie w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych, natomiast w zakresie dotyczącym ustanowienia adwokata – na obecnym etapie postępowania brak było podstaw do jego uwzględnienia. Stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Może ono zostać przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Jej celem jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ich ponieść. Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Analiza sytuacji materialnej D. C. prowadzi do wniosku, że została spełniona ustawowa przesłanka o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uzasadniająca przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych. Wnioskodawca odbywa karę pozbawienia wolności. Nie jest zatrudniony odpłatnie w zakładzie karnym, w ciągu ostatnich miesięcy bezskutecznie starał się o zatrudnienie w placówkach penitencjarnych, w których przebywał, nie ma dochodów z innych źródeł ani oszczędności, nie posiada również jakiegokolwiek innego majątku, pozwalającego na pokrycie wpisu od skargi czy innych opłat sądowych. W tej sytuacji skarżącego należało zwolnić z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Natomiast w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata wniosek został uznany za niezasadny. Podstawowym celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie stronie prawa do sądu oraz czynnego udziału w toczącym się postępowaniu. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednakże konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Prawo to stanowi bowiem formę dofinansowania z budżetu państwa, przez co jego udzielenie winno być rozważane również pod kątem celowości stosowania, z uwzględnieniem aspektu ochrony przed nadmiernym wydatkowaniem środków publicznych. Brak reprezentacji wnioskodawcy przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata czy radcy prawnego), w żaden sposób nie wpływa na dostęp do sądu administracyjnego rozpoznającego skargę w pierwszej instancji. W myśl bowiem art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, co gwarantuje stronie działającej bez profesjonalnego pełnomocnika wszechstronne rozpatrzenie jej sprawy. Obowiązek określony w cytowanym przepisie ciąży na sądzie niezależnie od stopnia skomplikowania sprawy. Skarga ma dla sądu przede wszystkim walor niewiążącego stanowiska strony postępowania co do wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu. Sąd bowiem z urzędu jest zobowiązany do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, jakie stwierdzi badając daną sprawę. Zatem na etapie postępowania pierwszej instancji strona działając bez profesjonalnego pełnomocnika, nie jest pozbawiona możliwości ochrony swoich praw. Tym bardziej, że jak wynika z treści art. 6 p.p.s.a., sąd ma obowiązek stronom działającym bez profesjonalnego pełnomocnika udzielać potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (postanowienia NSA z 1 marca 2011 r., II FZ 27/11 oraz z 25 maja 2011 r., II FZ 219/11, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodatkowo odmowa przyznania profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie spowoduje wstrzymania biegu sprawy. Skarżący jako osoba pozbawiona wolności ma możliwość pełnego przedstawienia swojego stanowiska procesowego na piśmie, zaś w myśl art. 140 § 2 p.p.s.a. odpis ewentualnego wyroku zostanie doręczony skarżącemu, z odpowiednim pouczeniem co sposobu i trybu dalszego postępowania. Nie pozbawi to również skarżącego możliwości wystąpienia z wnioskiem w tym przedmiocie na dalszym etapie sprawy (w szczególności w razie zamiaru ewentualnego zaskarżenia wyroku kończącego postępowanie w pierwszej instancji). Gwarantowane konstytucyjnie prawo skarżącego do sądu nie dozna więc w ten sposób żadnego uszczerbku. W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzeczono jak na wstępie.