II SA/Go 837/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Ruszyński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Burmistrz Miasta (dalej w skrócie: "organ pierwszej instancji"), decyzją z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] - na podstawie art. 104, art. 107 § 1 i 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 - dalej w skrócie: "K.p.a." ), art. 3 pkt 11, art. 17 ust. 1, 1b, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 – dalej w skrócie: "u.ś.r."), odmówił J.K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M.K. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w związku ze złożonym w dniu 1 kwietnia 2021 r. wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, w dniu [...] kwietnia 2021 r. pracownik socjalny Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy w trakcie którego ustalił, że wnioskodawca – J.K. sprawuje stałą, regularną opiekę nad matką (zaliczoną orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia [...].02.2020 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności) w zakresie wykonywania czynności pielęgnacyjnych, podawania leków, realizacji recept, wykonywania czynności związanych z zachowaniem porządku w mieszkaniu, higieny osobistej, zajmowania się zakupami, podawania i przygotowywania posiłków, zawożenia na konsultacje do lekarza oraz na zastrzyki do gabinetu zabiegowego. Organ pierwszej instancji uznał zatem, że J.K. spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. – jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności M.K. oraz nie podejmuje zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad matką. W dalszej części uzasadnienia decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że na podstawie wydruku z systemu teleinformatycznego PESEL z dnia [...].04.2021 r. ustalono, że M.K. pozostaje w związku małżeńskim z M.K. W zaświadczeniu z dnia [...].02.2021 r. lekarz B.W. wskazał, że M.K. wymaga pomocy osoby drugiej i jest niezdolny do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. M.K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ pierwszej instancji wyjaśnił, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ wskazał, że na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nr [...] z dnia [...].11.2020 r. ustalono, że niepełnosprawność M.K. istnieje od dnia [...].03.2020 r. Skoro M.K. urodziła się w dniu [...].02.1940 r., uznać należało, że jej niepełnosprawność powstała gdy miała ukończone 80 lat. Organ uznał zatem, że nie została w sprawie spełniona przesłanka zawarta w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ pierwszej instancji wskazał ponadto, że we wniosku o przyznanie świadczenia, wnioskodawca powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego (dalej w skrócie: "TK") z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U.2014.1443), który uznał art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ wskazał jednakże, że mimo upływu 6 lat niekonstytucyjny przepis do dziś nie został dostosowany do wyroku TK, zatem w jego ocenie, w obecnym stanie prawym, w przedmiotowej sprawie zachodzi przesłanka negatywna zawarta w art. 17ust. 1b u.ś.r. Od powyższej decyzji odwołał się J.K., zarzucając organowi pierwszej instancji m.in. naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej w skrócie: "SKO") – na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając decyzję SKO wskazało, że główną przyczyną odmowy przyznania odwołującemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką było niepełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., odnoszącej się do wieku powstania niepełnosprawności. SKO wskazało, że na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką, nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej do 25. roku życia. SKO wskazało, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., bowiem M.K., jako osoba wymagająca opieki, pozostaje w związku małżeńskim z M.K., z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J.K. (dalej w skrócie: "skarżący") złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. (dalej w skrócie: WSA). Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił: 1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec matki. b) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia. 2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez skarżącego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada męża nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad żoną - co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Stawiając powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji. Skarżący wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, w całości podtrzymując argumenty podniesione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. SKO wniosło także o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie: "p.p.s.a.") – lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu nakazującym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił m.in. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zgodnie z jego treścią świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z treścią ww. przepisu należy przytoczyć także przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z ust. 1 tego artykułu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza zatem przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia ww. przepisu wynika zatem, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Należy wskazać, że w orzecznictwie sądowym niejednokrotnie było już wskazywane, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny spokrewnionych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Należy zaznaczyć, że z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.) wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Podnoszona we wniosku o przyznanie świadczenia oraz w skardze okoliczność zaistnienia rzeczywistej sprawowanej przez skarżącego w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawną matką, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciążących na mężu M.K. – M.K.. Odmienną jest natomiast sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym (z taką sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie), co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. uznał zatem za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Słuszne jest zatem stanowisko SKO, że przepis. art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Brak było zatem podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne na matkę, musi więc wykazać, że jego ojciec – mąż M.K., legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący do wniosku o przyznanie świadczenia dołączył zaświadczenie lekarskie z dnia [...].02.2021 r., w którym wskazano, że M.K. wymaga pomocy osoby drugiej i jest niezdolny do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Należy zatem wskazać, że wskazywany przez lekarza w ww. zaświadczeniu faktyczny brak możliwości sprawowania opieki nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zaświadczenie lekarskie nie może bowiem zastąpić wskazywanego przez ustawodawcę dokumentu, tj. orzeczenia właściwego organu o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczność zbadania wskazywanych przez skarżącego okoliczności nie może zatem mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem jak już wskazano, istotne znaczenie ma brak formalnego legitymowania się przez męża M.K. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę. Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tej regulacji, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Stosowny wniosek został złożony przez skarżącego w skardze oraz SKO w odpowiedzi na skargę.