II SA/Go 961/12

Dnia 16 stycznia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędziowie Sędzia WSA Ireneusz Fornalik (spr.) Sędzia WSA Sławomir Pauter Protokolant sekr. sąd. Małgorzata Zacharia-Gardzielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi J.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] wydaną z upoważnienia Burmistrza, Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.) i art. 104 k.p.a. odmówił J.C. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad R.Ś.. Organ wyjaśnił, że w dniu 27 czerwca 2012 r. J.C. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad R.Ś.. Do wniosku dołączyła orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności zaliczające R.Ś. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie wydano [...] stycznia 2012 r. na stałe. Ponadto wnioskodawczyni dołączyła do wniosku kopie dokumentów potwierdzające powinowactwo oraz brak możliwości sprawowania opieki przez inne osoby z rodziny spowinowacone z niepełnosprawnym. W bliskim otoczeniu R.Ś. mieszkają: T.P. – jego pasierbica, która jest osobą 68 letnią z orzeczoną III grupą inwalidzką, I.C. - córka pasierbicy, która pracuje zawodowo, I.M. - córka pasierbicy opiekująca się niepełnosprawnym dzieckiem, M.S. - córka pasierbicy, która opiekuje się niepełnosprawnym mężem. Sporządzony w dniu [...] maja 2012 r. wywiad potwierdził, że R.Ś. jest osobą niepełnosprawną z upośledzonym słuchem i wzrokiem, sprawny ruchowo i zdolny do samoobsługi. Prowadzi on samotnie gospodarstwo domowe i od kilku lat korzysta z pomocy wnuczki i jej córki. Ponadto potwierdził, że prawnuczka wspiera go w czynnościach takich jak: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, sprzątanie, pranie, załatwianie wizyt lekarskich i spraw urzędowych. Organ wskazał, że w myśl przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. -Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr. 9, poz. 59, ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Art. 128 k.r.o. określa, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeb także środków wychowania ( obowiązek alimentacyjny ) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Natomiast w art. 144 k.r.o. omówiono sytuacje, w których obowiązek alimentacyjny dotyczy powinowatych, co ma miejsce w przypadku R.Ś. i J.C.. § 2 cytowanego artykułu stanowi, że mąż matki dziecka, nie będący jego ojcem może zadąć od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takiego samego świadczenia może zadąć dziecko od męża swojej matki. Art. 144 k.r.o. kreuje obowiązek alimentacyjny wyłącznie między powinowatymi w pierwszym stopniu linii prostej. Wnioskodawczyni jest natomiast prawnuczką R.Ś., tj. nie jest powinowatą w pierwszym stopniu, a zatem nie jest uprawniona do świadczenia. W odwołaniu od powyższej decyzji J.C. podniosła, iż w jej ocenie postępowanie organu jest nie obiektywne, a podjęte wnioski krzywdzące dla niej oraz R.Ś., którym faktycznie opiekuje się. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2012 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ powołał się na treść art. 17 ust. 1 i nast. ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce albo ojcu, 2. innym osobom, na których, zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3. opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeb także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 144 k.r.o. kreuje obowiązek alimentacyjny wyłącznie między powinowatymi w pierwszym stopniu linii prostej. Z dołączonych do wniosku dokumentów wynika, że skarżąca nie jest powinowatą w pierwszym stopniu. J.C. jest prawnuczką żony R.Ś.. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła J.C., wskazując na bardzo ograniczoną interpretację przepisu dotyczącego świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazała, iż dopuszcza się sytuacje, w których świadczenia przyznawane są osobom będącymi członkami rodziny, niezobowiązanymi do alimentacji, jeżeli są jedynymi krewnymi, które mogą sprawować opiekę nad niepełnosprawnym, w tym także powinowatym. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie może być uwzględniona, bowiem zaskarżonej decyzji nie można postawić zarzutu, iż została wydana z naruszeniem prawa mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Zgodnie z dyspozycją, art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153. poz. 1269 ze zm.) sądy te sprawują kontrolę zaskarżonych decyzji pod względem zgodności z prawem. W związku z powyższym usunięcie zaskarżone] decyzji z obrotu prawnego może nastąpić tylko wówczas, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, ze przy jej wydawaniu organy naruszyły prawo materialne lub przepisy postępowania określone art. 145 § 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ) - powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", Sąd nie może opierać kontroli o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Dokonując oceny zasadności zaskarżonej decyzji w zakresie w jakim Sąd, władny jest to uczynić a więc z punktu widzenia jej legalności uznać należy, iż decyzja ta nie uchybia prawu. W myśl przepisu art. 133 p.p.s.a. podstawą wyrokowania sądu administracyjnego, są akta sprawy. W niniejszej sprawie stan faktyczny jest bezsporny. Skarżąca jest prawnuczką żony R.Ś.. W bliskim otoczeniu R.Ś. zamieszkuje T.P., która jest córką nie pochodzącą z małżeństwa (pasierbica) i ma ona trzy córki: I.C., I.M. i M.S.. Skarżąca J.C. jest córką I.C. i prawnuczką żony R.Ś.. Podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej stanowi art. 17 ust.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992, ze zm.), zgodnie z którym świadczenie to przysługuje: 1. matce albo ojcu, 2. innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59, ze zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3. opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednocześnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Konsekwencją powyższego jest stwierdzenie, że świadczenie to przysługuje, oprócz rodziców i opiekuna faktycznego dziecka, tylko osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Organ rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest zobligowany zbadać, czy osoba sprawująca opiekę oraz wymagającą opieki, spełniają kryteria określone w art. 17 ust. 1 ustawy i czy jednocześnie nie zaistniały w stosunku do nich wskazane w art. 17 ust. 5 ustawy okoliczności wykluczające możliwość przyznanie tego świadczenia. Stosownie do dyspozycji art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przenosząc powyższe rozważania w odniesieniu kwestii pokrewieństwa i powinowactwa wskazać należy na art. 617 k.r.o. stanowiącego, że krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Czyniąc rozważanie związane z treścią wniesionej przez skarżącą skargi odnoszących się do orzeczeń sądowych w wydawanych przez sądy sprawach szeroko ujmujących swoim zasięgiem krąg osób uprawnionych do przyznania dochodzonego świadczenia należy stwierdzić, iż przede wszystkim organy właściwe w sprawach świadczenia pielęgnacyjnego winny kierować się treścią i zakresem obowiązku alimentacyjnego, o jakim mowa w art. 128 i 129 Kodeksu rodzinnego. Podkreślić należy, że tutejszy Sąd stoi na stanowisku, iż w odniesieniu do świadczenia pielęgnacyjnego stosowana powinna być prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 u.ś.r., która pozwala uznać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny. Podkreślenia jednak wymaga, iż dotyczy to osoby, która w istocie jest jedyną spośród członków rodziny osoby, którą osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, się opiekuje. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 roku, który jednoznacznie orzekł, że skoro członek najbliższej rodziny (brat/siostra, siostrzenica, bratanek/stryj, dziadek/babka czy też syn/córka) wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Wybranie z kręgu osób jedynie niektórych i przyznanie wyłącznie im prawa do świadczenia, narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej, stanowi niekonstytucyjną dyskryminację (wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 3 września 1996 roku w spr. K 10/96; z dnia 16 grudnia 1997 roku w spr. K 8/97; z dnia 13 kwietnia 1999 roku w spr. K 36/98 ). Odmienna wykładnia byłaby niezgodna z konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP). Z systemu prawa dekodowana winna być norma prawna, która umacnia więź rodzinną i wspiera osoby alimentujące bliskich (w tym poza ustawowym obowiązkiem alimentacji), dotkniętych niepełnosprawnością w stopniu znacznym Zatem zdaniem Sądu wykładni ustawy o świadczeniach rodzinnych należy dokonywać z uwzględnieniem norm konstytucyjnych i obowiązującego Rzeczypospolitą Polską prawa międzynarodowego (art. 87 ust. 1, art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji ). W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma to, że o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się osoba nie należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, określonej przepisem art. 128 k.r.o. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Skarżąca jest powinowatą R.Ś.. W art. 618k.r.o. stanowi, iż powinowactwo oznacza stosunek prawnorodzinny zachodzący między jednym z małżonków a krewnymi drugiego z małżonków. W świetle powyższych regulacji niewątpliwie skarżąca, jako prawnuczka wymagającego opieki R.Ś., jest spokrewniona z nim w linii bocznej, w stopniu dalszym niż rodzeństwo. J.C. odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tego względu, że wobec osoby nad którą sprawuje opiekę – pradziadek (powinowaty) – nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Podstawę odmowy stanowił art. 17 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy, który wśród osób uprawnionych do tego świadczenia nie wymienia takich, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny, odwołując się do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis art. 128 tego kodeksu stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Istotnie zatem J.C., wnuczka pasierbicy R.Ś. nie jest zobowiązana do alimentacji na rzecz pradziadka. Jak sama podaje w rodzinie pozostaje także pasierbica w/w – T.P., która do niedawna pracowała zawodowo, obecnie ma orzeczoną I grupę inwalidzką. To na niej, w kontekście art. 144 k.r.o. spoczywałby ewentualnie obowiązek alimentacyjny. Jednakże nawet podnosząc aspekt prawotwórczy orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądów - w tym administracyjnych na co trafnie zwraca uwagę także doktryna (R. Hauser, J. Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego" LexisNexis 2008 s. 41-43; A. Gomułowicz "Aspekt prawotwórczy sądownictwa administracyjnego" Wolters Kluwer 2008 - zwłaszcza s. 121 i n.), odwołując się do ochrony wymienionych wyżej wartości oraz wykładni przepisów w świetle powołanych przez skarżącą wyroków Trybunału Konstytucyjnego, orzecznictwo sądów administracyjnych w podobnych do kontrolowanej sprawach, opowiada się za prokonstytucyjną wykładnią przepisów art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jednak w niniejszej sprawie obowiązek taki w pierwszej kolejności – przy uwzględnieniu powyższych uwag - ewentualnie spoczywałby na córce pasierbicy, a matce skarżącej I.C., która pracuje zawodowo. Mając na uwadze fakt sprawowania przez skarżącą opieki, mimo iż jest oczywisty, nie może sam w sobie stanowić przesłanki dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Analiza zebranego przez organ administracyjny materiału dowodowego dowodzi, że postępowanie przeprowadzone zostało z poszanowaniem norm wynikających z przepisów art. 7 art. 77 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę należało oddalić.