I SA/Ke 209/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska,, Sędzia WSA Danuta Kuchta, Protokolant Sekretarz sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 11 czerwca 2010r. sprawy ze skargi Z.R. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...]r. znak [...]; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości; 3. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz Z. R. kwotę 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia[...] . nr [...] odmawiającą Z R umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 1997r. 4 kw. do 2003r. 1 kw. w wysokości 10261,41 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że WR był właścicielem gospodarstwa rolnego o areale liczącym 3.00 ha fizycznych, co stanowiło 5.09 ha przeliczeniowych i z tego tytułu do końca pierwszego kwartału 2003r. podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników. Rodziło to obowiązek opłacania składek na przedmiotowe ubezpieczenie. Skutkiem nieterminowego regulowania składek jest natomiast naliczenie należnych odsetek liczonych od ustawowego terminu płatności do dnia wpłaty włącznie bądź do dnia wpływu podania o udzielenie ulgi w spłacie należności w postaci układu ratalnego bądź odroczenia terminu ich płatności. O narastającym zadłużeniu na koncie W R był systematycznie informowany. Placówka Terenowa KRUS kilkakrotnie udzielała ulgi w spłacie zadłużenia w postaci układów ratalnych, z których strona się nie wywiązywała. Wobec narastającego zadłużenia na koncie, należności Kasy za okres od 1992r. 1 kw. do 2001r. 3kw., zgodnie z obowiązującymi przepisami, zostały zabezpieczone wpisem hipotecznym. Ze względu na zły stan zdrowia rolnika decyzją O/R KRUS z dnia 17 stycznia 2003r. przyznane zostało W R świadczenie rentowe. Z kolei na jego prośbę z dnia 11 lutego 2003r. została udzielona ulga w spłacie należności w postaci układu ratalnego realizowanego poprzez pomniejszanie przyznanego świadczenia rentowego. Z dniem 30 kwietnia 2008r. decyzja w tej sprawie wygasła. W dniu 27 lutego 2008r. WR zmarł. Na koncie pozostała zaległość z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczeniowych za okres od 1997r. 4kw. do 2003r. 1 kw. W związku z tym w dniu 17 września 2008r. Placówka Terenowa KRUS wydała decyzje nr [...] oraz [...] w sprawie odpowiedzialności Z R za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników zmarłego małżonka WR. W dniu 2 września 2009r. ZR zwróciła się do Placówki Terenowej KRUS z wnioskiem o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek ubezpieczeniowych, uzasadniając swój wniosek faktem pozostawania z małżonkiem w separacji od 1986r. oraz tym, że w żaden sposób nie przyczyniła się do powstania zaległości wobec KRUS. Podniosła, że żądanie jednorazowej zapłaty należności Kasy przekracza jej możliwości płatnicze z uwagi na pozostawanie pod stałą opieką poradni onkologicznej w Kielcach. Wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy strona złożyła kserokopie kart informacyjnych leczenia szpitalnego z października i listopada 2009r., kserokopię zaświadczenia lekarskiego z dnia 26 września 2008r. oraz kserokopie przekazów pocztowych potwierdzających wysokość otrzymywanego przez nią świadczenia emerytalnego w sierpniu, wrześniu i listopadzie 2009r., a także kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Do Placówki Terenowej KRUS wpłynęły również oświadczenia strony i sąsiadów, z których wynika, że od czerwca 1986r. małżonkowie żyli w separacji. W ocenie organu, fakt ten nie zwalnia z obowiązku uregulowania należności składkowych W R. Obowiązek ten został potwierdzony prawomocnymi decyzjami z dnia 17 września 2008r. znak: [...] i [...]w sprawie odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego w sprawie oraz wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania ustalono, iż sytuacja finansowa i bytowa strony jest trudna. Na ograniczenie możliwości płatniczych mają wpływ koszty ponoszone na przeprowadzanie kontrolnych badań lekarskich (na co wskazują dołączone kserokopie kart leczenia szpitalnego w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu, jednak nie na tyle, aby uniemożliwiały spłatę należności Kasy w dogodnym układzie ratalnym dostosowanym do możliwości płatniczych strony. Ponadto organ podniósł, że wspólnie ze Z R zamieszkuje dorosły syn, który pracuje zawodowo. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym dziecko, które ma dochód z własnej pracy powinno przyczyniać się do pokrywania kosztów rodziny, jeżeli mieszka u rodziców, a zatem w części może on zrekompensować ponoszone nakłady finansowe na utrzymanie strony oraz pomoc w uregulowaniu zobowiązań finansowych. Dalej organ wyjaśnił, że po śmierci W.R. Z R. stała się ustawowym spadkobiercą gruntów rolnych położonych w obrębie wsi [... ] gminy [...] o powierzchni 3.00 ha fizycznych, co stanowi 5,09 ha przeliczeniowych i zgodnie z art. 97§ 1 Ordynacji podatkowej spadkobiercy podatnika przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Według przekazanej z Urzędu Miasta i Gminy informacji wynika, iż ceny wolnorynkowe gruntów rolnych na terenie tej gminy szacują się następująco: za 1 ha fizyczny w klasie I na poziomie 9000 zł, w klasie II – 8000 zł, w kasie IIIa 7500 zł, w klasie III b- 7000 zł. Zdaniem organu oznacza to, że wartość dziedziczonego majątku w znacznym stopniu przewyższa wysokość zadłużenia do uregulowania. Za bezpodstawne uznał organ zarzuty kierowane pod adresem Placówki Terenowej KRUS w Ożarowie dotyczące uniemożliwienia stronie czynnego uczestnictwa na każdym etapie postępowania. Wyjaśnił przy tym, że pismem z dnia 14 października 2009r. ZR oraz pełnomocnik - Kancelaria Adwokacka PM. K. zostali poinformowani o możliwości nie tylko zapoznania się z dowodami zgromadzonymi w sprawie i stanowiącymi podstawę do podjęcia decyzji, ale również o możliwości zgłoszenia wszelkich uwag i zastrzeżeń przed wydaniem stosownej decyzji. Podsumowując organ wskazał na treść art. 41a ust.1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Na powyższe rozstrzygnięcie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyła Z R. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji zarzuciła: - obrazę art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności przez przyjęcie, że skarżąca dysponuje wystarczającymi środkami na spłatę zadłużenia zmarłego męża z tytułu składek a w konsekwencji sprzeczność rozstrzygnięcia z zebranym w sprawię materiałem dowodowym; - naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 7 i 8 kpa poprzez wydanie decyzji w sposób rażący godzącej w słuszny interes strony i nieuzasadnionej ochroną interesu publicznego. W uzasadnieniu skargi podniosła, że długotrwała separacja z WR, prowadzenie dwóch odrębnych gospodarstw domowych, brak jakiejkolwiek więzi pomiędzy małżonkami, stanowi wystarczającą podstawę do ubiegania się o umorzenie składek. Ponadto zarzuciła, że twierdzenie, iż jej dorosły syn może rekompensować nakłady finansowe ponoszone na jej utrzymanie jest gołosłowne. Organ nie ustalił bowiem wysokości jego dochodów. Dochody te, wraz z bardzo niską emeryturą skarżącej, wystarczają wyłącznie na zaspokojenie bieżących potrzeb rodziny. Potrzeby te są tym większe, że leczenie nowotworu wymaga kosztownych leków. Problemu braku środków nie rozwiąże powoływany przez organ rentowy dogodny system ratalny. Powołując się na orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 29 stycznia 2009r. sygn. akt I SA/Ke 9/09 skarżąca wskazała, że ważny interes w umorzeniu składek istniałby wtedy gdy pomiędzy obowiązkiem spłaty składek i możliwościami egzystencjalnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku pociągałoby za sobą niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowym stanie faktycznym. Skarżąca nie zgodziła się ze stwierdzeniem, że odziedziczone nieruchomości mają znaczną wartość. Ceny wskazane przez organ rentowy, a przekazane przez UMiG, nie odnoszą się do rzeczywistości. Ceny transakcyjne są o kilka rzędów wielkości niższe od wskazanych przez organ i nie jest łatwo znaleźć nabywcę. Ponadto nieruchomość, ze swej istoty, sama z siebie nie przynosi dochodu. Ani skarżąca ani jej syn nie są w stanie pracować w odziedziczonym gospodarstwie. Powołując się na treść art. 41 a ust.1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników skarżąca podniosła, że nie można z niego wyinterpretować pierwszeństwa interesu publicznego nad interesem indywidualnym. Nie można bowiem bronić interesu publicznego kosztem słusznego interesu obywatela. Działanie organu rentowego takie jak w przedmiotowym stanie faktycznym pozostaje w rażącej sprzeczności z naczelnymi zasadami postępowania wskazanymi w art. 7 i 8 kpa. W odpowiedzi na powyższą skargę organ Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Podniósł ponadto, że prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 7 lipca 2009r. sygn. akt [...]oddalono odwołanie ZRod decyzji znak: [...]i[...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. W przypadku stwierdzenia przez Sąd, iż decyzja lub postanowienie zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego lub procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy bądź stanowi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, podlegają one uchyleniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Skarga w niniejszej sprawie jest zasadna. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotem skargi jest decyzja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wydana na podstawie art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r. nr 98, poz.1071 ze zm.), dalej K.p.a., a zatem w trybie ponownego rozpoznania sprawy. Przepis ten stanowi, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, zaś do wniosku tego mają odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące odwołań od decyzji. Przesłanką do przyjęcia powyższego przepisu jako podstawy prawnej zaskarżonego rozstrzygnięcia był fakt, że Prezes KRUS, zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) dalej: u.u.s.r., jest centralnym organem administracji rządowej, a zatem zgodnie z definicją zawartą w art. 5 § 2 pkt 4 K.p.a. jest on ministrem w rozumieniu tej ustawy. Ponadto, w związku z treścią art. 36 ust. 3 u.u.s.r., decyzje wydane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników nie podlegają zaskarżeniu w trybie określonym w tym przepisie, tj. w drodze odwołania do sądu powszechnego. Oznacza to, że wydając decyzję w trybie ponownego rozpatrzenia sprawy, organ drugiej instancji winien mieć na względzie treść art. 140 K.p.a., który stanowi że w sprawach nieuregulowanych przepisami art. 136-139 K.p.a., zawierającymi normy postępowania odwoławczego, odpowiednie zastosowanie do tego postępowania mają przepisy o postępowaniu przed organami pierwszej instancji. Dlatego rozpoznając sprawę w drugiej instancji w trybie ponownego jej rozpatrzenia, Prezes KRUS miał obowiązek przeprowadzić ją zgodnie z zasadami obowiązującymi na gruncie K.p.a., tj. art. 7, art.77 i art.107 § 3. Analiza procesu decyzyjnego organów podatkowych wskazuje, że wskazane wyżej przepisy postępowania zostały naruszone w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Materialno-prawną podstawę zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie stanowił art. 41a ust.1 pkt 1 u.u.s.r., zgodnie z którym organ w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno – rentowych i składkowych może w całości lub w części umorzyć należności z tytułu składek. Treść przywołanego przepisu wskazuje, że w opisanej sytuacji organ wydaje decyzję uznaniową. Uznaniowy charakter decyzji oznacza, że organy mogą, ale nie muszą należności umorzyć, choć jednocześnie rozstrzygnięcie wydane w tym trybie nie może mieć charakteru dowolnego. W świetle mających w sprawie zastosowanie przepisów K.p.a., w toku postępowania organy winny podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art.7 K.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego (art. 77 K.p.a.), zaś wydając decyzję winny zastosować wymogi określone w art.107 §1 K.p.a. Decyzja organu w przedmiocie umorzenia zaległości składkowych nie może być dowolna, gdyż powinna spełniać wskazane wyżej wymogi. Kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występują przesłanki, określone dyspozycją art. 41a ust 1. pkt 1 u.u.s.r., którą jest przede wszystkim przesłanka ważnego interesu zainteresowanego. W celu wyjaśnienia znaczenia tej przesłanki trafnie skarżąca wskazuje na wyroki tut. Sądu z dnia 29 stycznia 2009r. sygn. akt I SA/Ke 9/09 (Lex nr 478267) i z 22 stycznia 2009r. sygn. akt I SA/Ke 437/08 ( Lex nr 484145). Wyjaśniono w nich, że ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną skarżącego istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny, konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, ustalenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa skarżącej pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności. Przy czym dokonując tejże oceny w kontekście ewentualnego umorzenia zaległości, organ nie bada przyczyn powstania zaległości ani stopnia przyczynienia się skarżącej do ich powstania. Organ dokonuje oceny przesłanek tylko w zakresie aktualnej sytuacji życiowej i majątkowej osoby wnoszącej o umorzenie zaległości. Należy stwierdzić, że ocena ta nie została przeprowadzona przez organ. Organ nie dokonał bowiem analizy ani poziomu uzyskiwanych przez ZR dochodów, ani jej koniecznych wydatków. Z zaskarżonej decyzji nie wynika, jakie dochody i z jakiego tytułu skarżąca uzyskuje i ile wynoszą dochody mieszkającego z nią syna. Nie ustalono, czy i w jakiej wysokości skarżąca uzyskuje dochody z tytułu dzierżawy gospodarstwa rolnego, odziedziczonego po W R. mimo przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w tym zakresie oraz kto jest beneficjentem dopłat bezpośrednich do tych gruntów. Nie wskazano, czy poza tym skarżąca posiada inne nieruchomości lub majątek ruchomy. Z decyzji nie wynika też, by organ ustalił kwestię comiesięcznych obciążeń i wydatków skarżącej, które musi ponosić w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych oraz tych związanych z opłatami za mieszkanie i media. Co znamienne, odnosząc się do podnoszonych przez zobowiązaną okoliczności związanych z jej problemami zdrowotnymi, organ wskazał jedynie, że koszty ponoszone na przeprowadzenie kontrolnych badań lekarskich mają wpływ na ograniczenie możliwości płatniczych, jednakże nie na tyle, aby uniemożliwiały spłatę należności. Stawiając taką tezę organ nie przeprowadził w tym zakresie postępowania dowodowego, które pozwoliłoby określić jakie wydatki Z R ponosi na leczenie, jakie są koszty badań kontrolnych i wizyt lekarskich, jaki jest koszt zakupu lekarstw. Brak ustaleń w tym zakresie czyni stanowisko organu zupełnie dowolnym. Tylko bowiem wyczerpujące ustalenie z jednej strony poziomu uzyskiwanych dochodów, a z drugiej strony poziomu koniecznych wydatków pozwoliłoby na ocenę, czy wykonanie przez Z R obowiązku zapłaty należności w kwocie 10 261 zł spowoduje niemożność zaspokojenia przez nią podstawowych potrzeb życiowych. Porównanie dochodów skarżącej z jej wydatkami jest zatem niezbędne do podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia w świetle art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Analiza akt sprawy wskazuje zatem, że Prezes KRUS nie wykonał należycie obowiązku wynikającego z art. 77 § 1 K.p.a., polegającego na zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. Organ ani nie zgromadził właściwie materiału dowodowego, ani nie dokonał oceny tych dowodów, które znalazły się w aktach sprawy – protokołów z wizytacji z dnia 15 września 2009r. i z dnia 5 stycznia 2010r., dokumentacji lekarskiej, odcinków pocztowych dla odbiorcy emerytury. Brak rozważań w tym zakresie czyni zaskarżoną decyzję pozbawioną prawidłowego uzasadnienia. Zgodnie bowiem z treścią art. 107 § 3 K.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Wymogów tych decyzje organu nie spełniają, a naruszenie w tym zakresie przepisów prawa miało istotny wpływ na wynik sprawy. Ponownie rozstrzygając sprawę w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległości składkowych organ dokona ustaleń faktycznych w zakresie wysokości dochodów i wydatków Z R w oparciu o prawidłowo zgromadzony materiał dowodowy. W tym celu uzupełni materiał dowodowy np. o przesłuchanie strony bądź o przeprowadzenie oględzin z jej udziałem w miejscu zamieszkania. Ponadto oceni materiał już zgromadzony w sprawie i na tej podstawie wyda decyzję uzasadnioną zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a. W związku z powyższym należało stwierdzić, że zarówno zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia 10 listopada 2009r. naruszały przepis art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu, który miał istotne znaczenie dla sprawy, oraz art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. w stopniu, który miał znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadnia to uchylenie tych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł w sentencji wyroku.