I SA/Ke 251/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma, Sędziowie Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Szyszka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2015 r. sprawy ze skargi B. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...]; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości; 3. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz radcy prawnego P.M. kwotę 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych, w tym 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia B. J. należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od czerwca 2009 do czerwca 2012 w łącznej kwocie 9333,35 zł. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że B. J. od września 1991 r. prowadziła działalność gospodarczą w zakresie wypożyczania strojów karnawałowych, sprzedaży detalicznej odzieży używanej oraz komisu odzieży używanej i wyselekcjonowanej odzieży artystycznej. Z uwagi na niedopełnienie obowiązku opłacania składek ubezpieczeniowych powstało zadłużenie. Wnioskiem z 25 lipca 2012 r. B. J. zwróciła się o umorzenie należności składkowych motywując go brakiem środków finansowych pozwalających na opłacenie składek. Zakład wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U.2009r.205.1585 ze zm.) dalej "u.s.u.s.", podstawowym warunkiem umożliwiającym umorzenie jest całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Jednocześnie stosownie do art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umarzania tych należności określa Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U.141.1365) dalej "rozporządzenie". Zakład stwierdził, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność i przeprowadził postępowanie w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Organ ustalił, że zobowiązana zamieszkuje i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, w komunalnym lokalu mieszkalnym. Z tytułu świadczenia emerytalnego wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym uzyskuje dochód w kwocie 799,18 zł. Po potrąceniu przez komornika kwoty 199,79 zł, na poczet zaległości składkowych, do wypłaty pozostaje jej kwota 687,13 zł. Z prowadzonej działalności gospodarczej poniosła za 2010 r. i 2011 r. stratę odpowiednio w wysokości 4313,88 zł oraz 763,50 zł, przy przychodzie odpowiednio 14.296 zł oraz 16.979 zł. Zobowiązana jako stałe miesięczne koszty związane z utrzymaniem i mediami wskazała: czynsz (410,20 zł), energię elektryczną (ok. 140 zł/2 miesiące), telefon (ok. 150-200 zł), TV Vectra (10,10 zł), wyżywienie (300 zł), utrzymanie higieny osobistej i domu (200 zł). Dodatkowe obciążenie budżetu zobowiązanej to koszty jej leczenia (ok. 200 zł miesięcznie). Zeznała, że przyjmuje leki na nadciśnienie, osteoporozę, cholesterol, korzysta z usług dentystycznych i protetycznych. Oświadczyła, że nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej. Posiada zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów konsumpcyjnych – w Lucas Bank pożyczka na okres od czerwca 2010 r. do czerwca 2013 r. w kwocie 12.363,54 zł, wysokość jednej raty 422,29 zł oraz w AIG Bank – kredyt na okres od lipca 2010 r. do lipca 2013 r. w kwocie 10.174,67 zł, wysokość jednej raty 387,08 zł. Zobowiązana posiada zadłużenie u osób fizycznych z tytułu zaległych czynszów za lokale wynajmowane do prowadzenia działalności w łącznej kwocie 3000 zł. Na poczet ww. zaległości dokonuje dobrowolnych wpłat w wysokości 350-400 zł miesięcznie w zależności od posiadanych środków. Nadto posiada zobowiązania wobec Miejskiego Zarządu Budynków w K. z tytułu nieopłacenia czynszu za lokal mieszkalny. Zaległości te zostały rozłożone na 23 raty w wysokości 150 zł miesięcznie. Skarżąca nie wywiązuje się z warunków ugody, a zobowiązania czynszowe wobec MZB wynoszą 5351,41 zł. Organ ustalił nadto, że B. J. nie posiada nieruchomości, ani środków transportu. Zakład stwierdził, że wobec strony nie wystąpiła żadna z przesłanek warunkujących umorzenie zaległości. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zobowiązana ponosi stratę, a mimo jej nierentowności prowadzi ją nadal, generując dalsze długi wobec ZUS. Mimo wykazania bardzo niskich dochodów wywiązuje się ze spłaty zaciągniętych kredytów oraz ponosi bieżące wydatki znacznie przekraczające wykazywane dochody. Nie korzysta przy tym z żadnych form pomocy społecznej. Zdaniem organu powyższe okoliczności świadczą o tym, że skarżąca nie wykazała wobec organu całych swych dochodów, konsekwencją czego było uznanie, że po jej stronie nie zaszły okoliczności umożliwiające umorzenie zaległości. Na powyższą decyzję B. J. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Nie precyzując zarzutów pod adresem zaskarżonej decyzji wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i korzystną dla niej zmianę rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z 13 marca 2013 r. sygn. akt I SA/Ke 29/13 oddalił skargę B. J.. Oceniając postępowanie organu stwierdził, że organ prawidłowo wskazał, że skoro wydatki znacznie przekraczają przychody to oznacza to, że skarżąca nie wykazała w toku postępowania całych swoich przychodów w szczególności tych z prowadzonej działalności gospodarczej. Wniosek taki w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego jest w pełni uprawniony co oznacza, że nie można organowi zarzucić dowolności w ustaleniu i rozważeniu materiału dowodowego. Na skutek skargi kasacyjnej podatnika Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 20 stycznia 2015 r. sygn. akt II GSK 2222/13 uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia WSA w Kielcach. Sąd drugiej instancji wskazał, że § 3 ust. 1 rozporządzenia wyraźnie wymaga, aby ocena zasadności umorzenia należności z tytułu składek została dokonana po zbadaniu stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej strony. Taka ocena została w rozpoznawanej sprawie, zdaniem NSA, dokonana w sposób niepełny. Organ uzasadnił swoje rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności uznaniem, że skarżąca dysponuje dodatkowymi dochodami, co nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym w toku postępowania materiale dowodowym. Źródłem tych twierdzeń organu są bowiem wyłącznie nieuprawnione domniemania, oparte na założeniu, że jeśli deklarowana kwota wydatków przewyższa deklarowane dochody, oznacza to istnienie dodatkowych niezadeklarowanych źródeł dochodu. Zdaniem NSA sam fakt, że skarżąca stara się regulować swe zobowiązania, nie dowodzi, że posiada ona dodatkowe nieujawnione źródła dochodu i że nie czyni tego kosztem swoich niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nie wyjaśnił rzetelnie, a Sąd nie ocenił, czy sytuacja materialna skarżącej pozwala jej na spłacanie zaległych składek z tytułu ubezpieczenia bez uszczerbku dla egzystencji. Naczelny Sąd Administracyjny zobligował WSA w Kielcach, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, do ponownej oceny kontrolowanych decyzji i zbadania czy i jakie wnioski wyciągnął organ ze zgromadzonych dowodów, z których wynika, że wnioskodawczyni nie posiada nieruchomości, ani środków transportu, zaś z tytułu świadczenia emerytalnego wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym po potrąceniu przez komornika zaległości składkowych otrzymuje kwotę 687,13 zł, która przewyższa miesięczne wydatki oraz zobowiązania strony. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Dla oceny zasadności skargi zasadnicze znaczenie ma fakt, że sprawa była już przedmiotem rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten uznał zasadność skargi kasacyjnej, uchylając na podstawie art. 185 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "ustawa p.p.s.a") zaskarżony wyrok tutejszego Sądu i przekazując sprawę do ponownego rozpoznania. Zgodnie z art. 190 ustawy p.p.s.a. Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez NSA. Działając więc w konwencji procesowej związania postanowieniami wyroku NSA z dnia 20 stycznia 2015 r., Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo, a to oznacza, że skarga B. J. jest zasadna. Podstawę materialnoprawną umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne stanowią przepisy art. 28 ust. 2, 3 i 3a u.s.u.s., które na podstawie art. 32 u.s.u.s. mają zastosowanie do składek na ubezpieczenie zdrowotne. Stosownie do powołanych regulacji należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która w niniejszej sprawie nie zachodzi ponieważ jak prawidłowo wskazał organ skarżąca posiada stałe dochody, z których Zakład prowadzi skuteczną egzekucję swoich należności. Ponadto, w związku z tym, że sprawa dotyczy należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem tych składek, pomimo braku całkowitej nieściągalności, organ ma możliwość umorzenia tych należności także w innych uzasadnionych przypadkach. Na te uzasadnione przypadki wskazuje § 3 rozporządzenia. Są nimi w szczególności sytuacje gdy: 1. opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2. w przypadku poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3. w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z treści zacytowanych przepisów wynika, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - j. t. Dz. U. z 2000 r. nr 98 poz. 1071, dalej zwana "K.p.a."), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Dążąc do załatwienia sprawy organ zobowiązany jest też mieć na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Dokonując tych czynności organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 K.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Swobodna ocena dowodów, by nie przekształciła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz zachowaniem określonych reguł tej oceny, m.in. logiki, doświadczenia życiowego, wszechstronności, z uwzględnieniem znaczenia i wartości dowodów. Jak wskazał NSA w ww. wyroku z 20 stycznia 2015 r. sygn. akt II GSK 2222/13 dopiero przeprowadzana na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego analiza sytuacji materialnej zobowiązanej i jej rodziny, uwzględniająca zarówno wysokość dochodu, jak i stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez ryzyka niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, służy wydaniu prawidłowego rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu organ nie sprostał stawianym mu wymaganiom. Prowadząc postępowanie z uwzględnieniem przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i rozporządzenia nie wyjaśnił rzetelnie czy sytuacja materialna skarżącej pozwala jej na spłacenie zaległych składek bez uszczerbku dla egzystencji. Ze gromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego wynika bowiem, że skarżąca nie posiada nieruchomości, ani środków transportu, zaś z tytułu świadczenia emerytalnego wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym po potrąceniu przez komornika zaległości składkowych otrzymuje kwotę 687,13 zł, która przewyższa miesięczne wydatki oraz zobowiązania strony. Na podstawie powyższych dowodów organ stwierdził, że skarżąca posiada dodatkowe dochody, których nie wykazała. Zdaniem Sądu tak dokonana ocena materiału dowodowego jest dowolna. Wskazany wniosek organu nie posiada bowiem odzwierciedlania w zgromadzonym materiale dowodowym lecz opiera się na domniemaniu. Podstawą do wysunięcia takiego wniosku nie może być okoliczność, że deklarowana kwota wydatków przewyższa deklarowane dochody oraz że skarżąca podejmuje starania w regulowaniu swoich zobowiązań. Zebrany materiał dowody nie stanowi również podstawy do oceny, co istotne w świetle przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, że wnioskodawczyni starań tych nie czyni kosztem niezbędnych potrzeb życiowych. Postawienie tezy o posiadaniu przez wnioskodawczynię nieujawnionych źródeł przychodu wymagało przeprowadzenia dodatkowego postępowania wyjaśniającego, czego organ nie uczynił. Z tych względów należy stwierdzić, że ustalenia dokonane przez organ w zakresie sytuacji materialnej skarżącej są niekompletne, a uzasadnienie decyzji w tym zakresie nie wystarczające. W konsekwencji organ naruszył przepisy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 1 K.p.a. W związku z tym organ dokona ponownej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pod kątem przesłanki umorzenia z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ weźmie przy tym pod uwagę, że ocena, że skarżąca uzyskuje dodatkowe dochody, których nie wykazała, wymaga przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego. Dokonane ustalenia i ich ocenę organ przedstawi w uzasadnieniu stosownego rozstrzygnięcia, którego uzasadnienie spełni wymogi art. 107 § 1 K.p.a. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135 i art. 152 ustawy p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji wyroku. Wynagrodzenie radcy prawnemu przyznano na podstawie § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (j.t. Dz.U.2013.490).