I SA/Ke 266/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 sierpnia 2018 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [....] 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję. 1.1 Decyzją z [...] 2018 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z [...] 2017 r. odmawiającą M. P. umorzenia składki na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2017.4/10 do 2017.4/12 w kwocie [...] zł. 1.2 W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że w wykonaniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 19 kwietnia 2018 r., ponownie przeanalizował zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Ustalił, że M. P. prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 2,57 ha fizycznego, co stanowi 4,05 ha przeliczeniowego. Uprawia sad jabłoniowy i wiśniowy. Mieszka z małżonkiem i dwójką dzieci. Na posesji znajduje się dom murowany z 1965 r., drewniana stodoła oraz murowany garaż. Zabudowania te wymagają remontu. Wnioskodawczyni nie korzysta z pomocy udzielanej przez ośrodek pomocy społecznej. Pobiera dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Posiada ciągnik URSUS i samochód osobowy Nissan z 1997 r. Ponosi roczne wydatki w wysokości: podatek rolny około [...] zł, energia elektryczna [...] zł, gaz [...] zł, woda [...] zł, ubezpieczenie budynków [...] zł, ubezpieczenie samochodu i ciągnika [...] zł, olej napędowy do ciągnika [...] zł, telefon i internet [...] zł, środki ochrony roślin i nawozy [...] zł, koszty studiów (wynajem mieszkania) [...] zł, wywóz odpadów komunalnych [...] zł, leki [...] zł, środki na utrzymanie (żywność, środki czystości, ubrania) [...] zł. Wydatki poniesione w 2017 r. wyniosły około [...] zł, natomiast dochód wyniósł [...]zł. 1.3 Organ podniósł, że wydatki przekraczają dochody, co wskazuje, iż wnioskodawczyni nie podała wszystkich źródeł dochodu. W związku z tym brak jest możliwości ustalenia faktycznej sytuacji finansowej. 1.4 Odnosząc się do przedłożonych przez stronę dwóch faktur VAT z kwietnia 2018 r. w łącznej kwocie [...] zł na zakup środków farmakologicznych dla córki, organ wskazał, że nie maja one znaczącego wpływu na ograniczenie możliwości finansowych. Ponoszone wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i rolnego wynikają z bieżących kosztów utrzymania i nie mogą stanowić podstawy do umorzenia składki za 4 kwartał 2017 r. 1.5 Z załącznika do protokołu z oszacowania zakresu i wysokości szkód w gospodarstwie rolnym lub dziale specjalnym produkcji rolnej spowodowanych wystąpieniem niekorzystnego zjawiska atmosferycznego, sporządzonego przez Urząd Gminy w O. wynika, że w wyniku przymrozków wiosennych w 2017 r. wnioskodawczyni poniosła straty w uprawie: 2,04 ha jabłoni w 60 %, 0,22 ha wiśni w 95 %. Straty w średniej rocznej produkcji rolnej w gospodarstwie rolnym wyniosły 57,60 % i spowodowały obniżenie dochodu z gospodarstwa rolnego o kwotę [...] zł. 1.6 Organ powołał treść art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 277 ze zm.), dalej u.u.s.r. i wyjaśnił, że określenie "ważny interes zainteresowanego" należy rozumieć jako zaistnienie szczególnych zdarzeń losowych, niezależnych od działań danej osoby, powodujących ograniczenie zdolności płatniczych lub świadczących o całkowitej nieściągalności zadłużenia. Ważnym interesem płatnika, dającym podstawy do udzielenia ulg lub umorzenia, jest potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność opłacenia składek zagrażałaby podstawom egzystencji. Z drugiej jednak strony ustawodawca nakazuje uwzględniać stan funduszy Kasy, z których wypłacane są należne rolnikom świadczenia z tytułu podlegania ubezpieczeniu. Zadaniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jest zatem zapewnienie realizacji prawa do należnych rolnikom z tytułu podlegania ubezpieczeniu świadczeń. Do wykonania tych zadań niezbędne jest gromadzenie środków finansowych pochodzących ze składek opłacanych przez rolników, a w przypadku funduszu emerytalno - rentowego także z budżetu państwa. Organ wyjaśnił również, że zasady udzielania ulg w spłacie należności reguluje m. in. rozporządzenia Komisji (UE) Nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym (Dz. Urz. UE L 352), stanowiące, że udzielenie korzyści finansowych w formie ulg w spłacie stanowią indywidualną pomoc w ustabilizowaniu przejściowo trudnej sytuacji ekonomicznej płatnika spowodowanej zdarzeniami niezależnymi od jego działania. Organ podsumował, że biorąc pod uwagę argumenty wnioskodawczyni oraz całość zebranego materiału dowodowego w sprawie, odmówił umorzenia zadłużenia. 2.1 Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyła M. P.. Odnosząc się do twierdzenia organu, że skoro dochody rodziny były niższe niż wydatki, to oznacza, że wnioskodawczyni nie podała wszystkich źródeł dochodu, skarżąca zarzuciła, że pracownik organu podczas wizytacji w gospodarstwie nie interesował się, skąd wzięła się ta różnica i z czego obecnie utrzymuje się rodzina. Podniosła, że posiadała niewielkie oszczędności, które już się wyczerpały. Uzyskane dochody muszą pokryć wydatki bieżące i przyszłe wydatki związane z utrzymaniem sadu i gospodarstwa domowego. Skarżącą pożyczyła pieniądze od rodziny, które trzeba zwrócić. Z tej pożyczki stara się utrzymać do tegorocznych zbiorów. Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem organu, że ponoszenie kosztów zakupu lekarstw dla córki nie ma znaczącego wpływu na sytuację finansową. Wskazała, że wydatki te stanowią jeden z podstawowych i obowiązkowych comiesięcznych wydatków domowych. Organ nie uwzględnił okoliczności, że straty powstałe w wyniku ubiegłorocznych przymrozków są znaczne i nie da się ich odrobić w ciągu jednego roku, a na ustabilizowanie sytuacji finansowej wymagany jest czas. 3.1 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje. 4.1 Sądy administracyjne zostały wyposażone w funkcje kontrolne działalności administracji publicznej, co oznacza, że w przypadku zaskarżenia decyzji lub postanowienia, sąd bada ich zgodność z przepisami prawa (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych – t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm. oraz art. 3 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, określanej dalej jako ustawa p.p.s.a.). Podstawowym celem i efektem kontroli sądowej jest więc eliminowanie z obrotu aktów i czynności organów administracji publicznych niezgodnych z prawem i przywrócenie stanu zgodnego z prawem poprzez wydanie orzeczenia odpowiedniej treści. Dokonując kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, sąd bada, czy organy do ustalonego stanu faktycznego zastosowały właściwą normę prawa materialnego oraz czy nie uchybiły przepisom prawa regulującym zasady postępowania, a jeśli dopuściły się takich uchybień, to czy te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie zaskarżonej decyzji następuje bowiem m.in. wówczas, gdy sąd stwierdzi, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy bądź, gdy dopuszczono się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 4.2 Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest zasadna. W pierwszej kolejności należy wskazać, że prawomocnym wyrokiem z 19 kwietnia 2018 r. sygn. akt I SA/Ke 73/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję Prezesa z [...] 2018 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję tego organu z 23 listopada 2017 r. odmawiającą M.P. umorzenia składki na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 2017.4/10 do 2017.4/12 w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd zarzucił organowi, że z naruszeniem art. 77 i 80 k.p.a. nie rozpatrzył materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. Wskazał na brak rozważań w kwestii istnienia ważnego interesu zainteresowanej, tj. czy zaszedł on w sprawie czy nie, oraz na brak ustalenia możliwości płatniczych skarżącej. Sąd zarzucił też, że organ nie rozważył w jakim zakresie stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego miał wpływ na rozpoznanie wniosku. Wskazał, że z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a. organ ograniczył się do opisania zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, ale nie ocenił go pod kątem przesłanki umorzenia. Nakazał, by ponownie rozstrzygając sprawę organ rozważył możliwości płatnicze wnioskodawczyni w odniesieniu do kwoty zaległości składkowych, ocenił stan finansów funduszu emerytalno – rentowego i składkowego oraz ustalił istnienie ważnego interesu po stronie wnioskodawczyni. 4.3 W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, Prezes w ponownie prowadzonym postępowaniu nie zastosował się do powołanych wyżej wytycznych Sądu. Organ naruszył tym samym przepis art. 153 ustawy p.p.s.a., który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotniej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy. Mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (tak również A. Kabat [w] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 345). 4.4 Organ przeprowadził ponowne postępowanie w sprawie ustalenia dochodów i wydatków wnioskodawczyni, z których nie wyprowadził poprawnych wniosków. Skarżąca określiła wydatki za 2017 r. w wysokości [...] zł (bez kosztów utrzymania i leków), zaś za 2018 r. w wysokości łącznie [...] zł. Podała dochód w wysokości 18.000 zł, przy czym z powodu przymrozków był on niższy o kwotę [...] zł. Na podstawie tych danych organ wysnuł tezę, że skoro wydatki przekraczają dochody, to oznacza to, że M. P. nie podała wszystkich źródeł dochodu. W związku z tym uznał, że brak jest możliwości ustalenia jej faktycznej sytuacji finansowej. W ocenie Sądu, wniosek ten został wysnuty pochopnie. Organ wskazując na dysproporcje przychodów i wydatków nie wziął pod uwagę, że przychody wskutek klęski przymrozków zostały znacząco obniżone, podczas gdy struktura wydatków wskazuje, że pozostały na stałym poziomie. Ponadto, jak podniesiono w skardze, organ nie wziął po uwagę możliwości korzystania przez rodzinę z oszczędności. Wprawdzie kwestię tą strona podniosła dopiero w skardze, lecz to organ, przed postawieniem tezy o nieujawnieniu wszystkich dochodów winien ją sam wyjaśnić. W przeciwnym przypadku teza taka jest gołosłowna, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Innymi słowy, wniosek o zatajeniu dochodów jest uprawniony dopiero wtedy, gdy po ustaleniu dochodów (z uwzględnieniem ich obniżenia o ponad 50% wskutek klęski przymrozków) i wydatków, na dzień wydania decyzji, jak również po pełnym wyjaśnieniu stanu faktycznego w zakresie źródeł utrzymania rodziny, wciąż wydatki te przekraczają dochody. Co do podnoszonej w skardze kwestii korzystania z pożyczek od rodziny należy zauważyć, że okoliczności tej wnioskodawczyni nie podała do protokołu, gdzie rubryka III pkt 13 wymienia w swym opisie "korzystanie z pomocy finansowej z innych źródeł" także pomoc rodziny. Nie zmienia to jednak faktu, że z podanych powyżej powodów, wniosków organu poczynionych w oparciu o ustalenia o dochodach i wydatkach nie można przyjąć jako poprawnych. 4.5 Kolejny zarzut jaki należy postawić wobec organu jest jego ustosunkowanie się do wydatków na zakup lekarstw dla córki wnioskodawczyni. Organ wskazał, że nie mają one znaczącego wpływu na ograniczenie możliwości finansowych. Umniejszanie ich wysokości jest jednak niezrozumiałe, ponieważ są to wydatki konieczne, a niewątpliwie obciążają budżet rodzinny. Dalej organ dodał, że ponoszone wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i rolnego wynikają z bieżących kosztów utrzymania oraz że nie mogą stanowić podstawy do umorzenia składki za 4 kwartał 2017 r. Teza ta jest całkowicie pozbawiona podstaw, ponieważ obowiązkiem organu jest dokonanie wszelkich ustaleń i okoliczności potwierdzających aktualną sytuację materialną i życiową wnioskodawcy. To właśnie analiza tej sytuacji istniejąca w dacie rozstrzygania daje organowi możliwość oceny, czy pozwala ona i w jakim zakresie na zapłatę należności. Dlatego tak istotne jest uwzględnienie wszystkich wydatków strony, zarówno ponoszonych na zakup lekarstw w danym okresie, jak i innych związanych z utrzymaniem rodziny i gospodarstwa domowego. 4.6 Należy podnieść, że zgodnie z treścią art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., Prezes lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć w całości lub w części należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Treść tego przepisu oznacza, że obowiązkiem organu orzekającego w sprawie umorzenia należności jest wyjaśnienie sytuacji materialnej wnioskodawcy. Należy podkreślić, że dla podjęcia rozstrzygnięcia w oparciu o przepis art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. nie wystarczy samo wskazanie okoliczności, w jakich znajduje się strona – konieczne jest bowiem ich rozważenie w kontekście ważnego interesu zainteresowanego. Organ całkowicie pominął taką analizę, pomimo że w uzasadnieniu wyroku I SA/Ke 73/18 Sąd wskazywał, że obowiązkiem organu jest wyjaśnienie i ustalenie w okolicznościach sprawy co należy rozumieć przez ważny interes strony i czy zaszedł on w sprawie czy nie. Wypełnienia tego obowiązku nie stanowi zacytowanie przepisu i podanie definicji "ważnego interesu zainteresowanego", jak uczynił to organ w zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji. Organ powołał również się na stan funduszy Kasy oraz jej zadania, nie przekładając jednak rozważań w tym temacie na grunt niniejszej sprawy, mimo, że już w uzasadnieniu wyroku I SA/Ke 73/18 Sąd wskazywał, że organ powinien wyjaśnić jak, w jego ocenie, stan finansów funduszów wpływa na rozpoznanie wniosku konkretnego zobowiązanego o umorzenie należności. 4.7 Organ pominął również wytyczne uzasadnienia wyroku I SA/Ke 73/18 w zakresie, w jakim Sąd wskazał, że istnienie ważnego interesu może być uzasadnione niekorzystnymi zjawiskami atmosferycznymi o ile spowodowały wymierne straty majątkowe, a także bardzo trudną sytuacją majątkową starającego się o ulgę. W przedmiotowej sprawie, organ choć ustalił wysokość dochodów, to nie ustosunkował się do kwestii ich obniżenia w 2017 r. o kwotę ponad 50 % wobec poprzedniego roku. Tymczasem okoliczność przymrozków, strat w zbiorach i uzyskania przez to znacznie zmniejszonych zysków z gospodarstwa sadowniczego stanowiła podstawową przesłankę wniosku o umorzenie składki na ubezpieczenie społeczne rolników. 4.8 Podsumowując należy zarzucić, że organ pochopnie wysnuł wniosek o nieujawnieniu źródeł dochodów oraz bezpodstawnie zmarginalizował bieżące wydatki strony na utrzymanie jej i rodziny. Nie ustalił, czy w sytuacji M. P., jako zainteresowanej, istnieje ważny interes, o którym mowa w art. 41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., W kontekście treści tego przepisu nie wyraził swojego stanowiska na temat kluczowej kwestii, tj. jak na sytuację finansową strony wpłynęły straty w zbiorach owoców. Należy w tym miejscu przypomnieć, że w orzecznictwie, którego poglądy Sąd w składzie niniejszym w całości popiera, podkreśla się, że przez ważny interes należy rozumieć także przypadek, gdy na skutek uiszczenia danej należności miałby on pozostawać bez środków do życia i korzystać z pomocy społecznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 sierpnia 2010 r. II FSK 451/09, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Spełnienie przesłanki ważnego interesu wiąże się z istnieniem szczególnych powodów, powodujących, że żądanie pełnej i terminowej zapłaty świadczenia może zachwiać podstawami egzystencji strony. W pojęciu ważnego interesu zawierają się również sytuacje nadzwyczajne, czy też zdarzenia losowe uniemożliwiające uregulowanie zaległości (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2010 r. I FSK 31/08, z 2 marca 2016 r. II FSK 2474/15, z 17 maja 2016 r. II FSK 963/14). Organ naruszył przede wszystkim treść art. 153 ustawy p.p.s.a., ponieważ nie wypełnił wytycznych zawartych w wyroku I SA/Ke 73/18. Nie ocenił sytuacji wnioskodawczyni w kontekście przesłanki z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r.. Naruszył tym samym przepis art. 107 § 3 k.p.a., nakazujący sporządzenie uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji. Tak jak i w sprawie I SA/Ke 73/18, Sąd nie jest w stanie stwierdzić jakimi motywami prawnymi kierował się organ odmawiając przyznania wnioskowanej ulgi. 4.9 Ponownie rozstrzygając sprawę, organ po dokonaniu aktualnych na dzień wydania decyzji ustaleń faktycznych w zakresie wysokości uzyskiwanych przez wnioskodawczynię dochodów i ponoszonych przez nią wydatków, rozważy jej możliwości płatnicze w odniesieniu do kwoty zaległości składkowych. Następnie oceni stan finansów funduszu emerytalno – rentowego i składkowego i odniesie go do sytuacji wnioskodawczyni. Analiza tych przesłanek pozwoli organowi ewentualnie ustalić istnienie ważnego interesu po stronie wnioskodawczyni, a w konsekwencji na prawidłowe zastosowanie treści art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Uwzględni przy tym akcentowaną przez stronę okoliczność strat w zbiorach. Ponownie należy podkreślić za uzasadnieniem w sprawie I SA/Ke 73/18, że istnienie ważnego interesu może być uzasadnione niekorzystnymi zjawiskami atmosferycznymi o ile spowodowały wymierne straty majątkowe, a także bardzo trudną sytuacją majątkową starającego się o ulgę. 4.10 Ze względu na powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.