I SA/Ke 286/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Rojek, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2017 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz uchyla poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r.; 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata A. M.-K. 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych, w tym 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) decyzją z [...] nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 127 § 3 oraz art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U.2016.23 ze zm.) dalej "K.p.a." i art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2016.277 ze zm.) dalej "u.u.s.r.": 1. uchylił decyzję z [...] oraz decyzję z [...]., 2. umorzył w całości postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z [...] odmówiono H. S. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7034,99 zł. W dniu 28 listopada 2016 r. zobowiązany wystąpił z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy i uchylenie zaskarżonej decyzji. W wyniku przeprowadzonego postępowania, na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. wydano decyzję z [...] nr [...], o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. W dniu 1 lutego 2017 r. do KRUS strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Organ stwierdził, że decyzja z [...] jest wadliwa. Nie została oparta i nie odpowiada podstawie art. 138 § 1 K.p.a. Z uwagi na bezprzedmiotowość postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, winna zostać uchylona decyzja z 9 listopada 2016 r., a następnie w całości umorzone postępowanie w sprawie zgodnie z art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. W decyzji z 9 listopada 2016 r. wnioskodacwa został poinformowany, że kwota nienależnie pobranego świadczenia została w całości pokryta z nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników i pozostanie w depozycie Kasy do czasu zakończenia postępowania odwoławczego. Pouczenie to zawarto w związku z decyzją z [...] w sprawie nadpłaty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, która została pomniejszona o kwotę 7034,99 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Powyższa decyzja została wydana w oparciu o decyzję z [...] wyłączającą małżonkę strony z ubezpieczenia społecznego rolników, od której wniesione zostało odwołanie do Sądu Okręgowego. Sąd prawomocnym wyrokiem z 16 listopada 2016 r. oddalił odwołanie. Na tej podstawie kwota 7034,99 zł została 18 stycznia 2017 r. przeksięgowana z depozytu na poczet nienależnie pobranego świadczenia. Od tej daty wnioskodawca nie ma na koncie ewidencyjnym żadnej należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. W związku z powyższym brak jest podstaw do ustalania sytuacji materialno-bytowej mającej wpływ na spłatę nienależnie pobranego świadczenia. Zdaniem oganu rozstrzygając wnioski zobowiązanego z 28 listopada 2016 r. oraz z 1 lutego 2017 r. należało zatem uchylić decyzję [...]. i z [...] oraz umorzyć w całości postępowanie w sprawie, gdyż jest bezprzedmiotowe. Na powyższą decyzję H. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wniósł o uchylenie zaskarzonej decyzji w całości. Zarzucił naruszenie: 1. art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 15 K.p.a. polegające na niezgromadzeniu dostatecznie materiału dowodowego poprzez brak ustalenia czy w sprawie zachodzi ważny interes zobowiązanego z art. 41 a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. 2. art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się w tym, że organ nie ustalił relacji pomiędzy dochodami rodziny skarżącego, a ponoszonymi wydatkami; 3. art. 7, art. 76 § 1, art 77 § 1 i art. 80 K.p.a., polegającym na ustaleniu, że należność przysługującą żonie A. S., jako nadpłata z tytułu opłaconych składek może być i potrącona z należności skarżącego, pomimo istnienie rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami. W uzasadnieniu skarżący podniósł m.in., że organ nie ustalił możliwości płatniczych zobowiązanego, o których mowa w art. 41 a ust. 1 u.u.s.r. Treść tego przepisu oznacza, że obowiązkiem organu orzekającego w sprawie umorzenia należności, jest wyjaśnienie sytuacji materialnej skarżącego. Dla ustalenia sytuacji bytowej zobowiązanego nie wystarczy wskazanie wysokości dochodów i wydatków, konieczne jest bowiem ustalenie relacji miedzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący wskazał ponadto, że organ dokonał potrącenia wierzytelności, z przysługującej żonie nadpłaty ze składek, w ogóle nie uzasadniając podstawy takiego postępowania, jak również nie biorąc pod uwagę faktu, że pozostają z żoną w rozdzielności majątkowej. Skarżący wniósł o uwzględnienie jego ciężkiej sytuacji materialnej i osobistej, którą opisał. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o odddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, zwana dalej ,,p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Zgodnie z art. 134 § 1 powołanej wyżej ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Z art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Mając na uwadze wskazane powyżej kryterium legalności oraz okoliczności wynikające z przedstawionych akt administracyjnych w zakresie zgromadzonego materiału i przebiegu postępowania Sąd stwierdza, że skarga w niniejszej sprawie co do zasady zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn, niż wskazane w jej uzasadnieniu. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i stwierdzenie nieważności decyzji bądź postanowienia w całości lub w części następuje wtedy, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. Stosownie do art. 156 § 1 K.p.a. Organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która: 1) wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości; 2) wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa; 3) dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną; 4) została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie; 5) była niewykonalna w dniu jej wydania i jej niewykonalność ma charakter trwały; 6) w razie jej wykonania wywołałaby czyn zagrożony karą; 7) zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa. Powyższe enumeratywnie wymienione przesłanki stanowią katalog przyczyn stwierdzenia nieważności decyzji i mając na uwadze nadzwyczajny charakter tej instytucji, niedopuszczalne jest stosowanie wykładni rozszerzającej tego przepisu. Nie są one oparte na uznaniu, stąd ich ustalenie musi pociągać za sobą stwierdzenie nieważności, chyba że zachodzi sytuacja z art. 156 § 2 K.p.a. Określona w przepisie art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji – 2 marca 2017 r.) przyczyna stwierdzenia nieważności to tzw. res iudicata. W związku z tym ponowne rozstrzygnięcie przez organ sprawy załatwionej wcześniej decyzją ostateczną jest możliwe tylko po uchyleniu pierwotnej decyzji w ustalonym przez prawo trybie. Dla stwierdzenia, że nastąpiło naruszenie rei iudicatae, istotne znaczenie ma istnienie tożsamości obu spraw. Decyzja ostateczna ma bowiem powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą prawną stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami (por. wyrok NSA z dnia 9 czerwca 2010 r., II OSK 931/09, LEX nr 597967: "Stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. możliwe jest tylko w przypadku stwierdzenia, że istnieje tożsamość sprawy rozstrzygniętej kolejno po sobie dwoma decyzjami, z których pierwsza jest ostateczna. Istotnym jest, że aby zaistniała tożsamość sprawy konieczne jest, aby obie decyzje dotyczyły tożsamego podmiotu oraz tożsamego przedmiotu sprawy, przy jednoczesnej tożsamości stanu prawnego jak i faktycznego", por. też wyrok WSA w Warszawie z 13 listopada 2013 r., VIII SA/Wa 651/13, LEX nr 1412288: " Z tożsamością sprawy mamy zatem do czynienia w przypadku występowania tych samych podmiotów w sprawie, tego samego stanu prawnego w niezmienionym stanie faktycznym sprawy oraz tego samego przedmiotu, rozumianego jako interesy prawne lub obowiązki, które następnie po wydaniu decyzji stają się prawem nabytym (jego brakiem) lub obowiązkami prawnymi określonych podmiotów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że w przedmiotowym stanie faktycznym Prezes KRUS decyzją z [...] odmówił H. S. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7034,99 zł. W dniu 28 listopada 2016 r. wnioskodawca wystąpił z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy i uchylenie zaskarżonej decyzji. W wyniku przeprowadzonego postępowania, na podstawie art. 105 § 1 K.p.a. wydano decyzję z [...], o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. W dniu 1 lutego 2017 r. strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w wyniku którego organ stwierdził, że decyzja z [...] jest wadliwa ponieważ nie została oparta i nie odpowiada podstawie z art. 138 § 1 K.p.a. W konsekwencji Prezes KRUS rozstrzygając wnioski strony z 28.11.2016 r. oraz z 1.02.2017 r., decyzją z [...] uchylił decyzję z [...] oraz decyzję z [...] i umorzył w całości postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu pobranego świadczenia. Zauważyć należy, że kwestie poruszane we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy z 28.11.2016 r., w zakresie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7034,99 zł zostały rozpatrzone w ponownym postępowaniu prowadzonym przez ten sam organ, które zostało zakończone ostateczną decyzją z [...] Analiza akt sprawy wykazała, że na decyzji ostatecznej z [...] zawarto błędne pouczenie dla strony, oparte na art. 127 § 3 K.p.a., iż stronie przysługuje do organu wydającego decyzję wniosek o ponowne rozstrzenie sprawy. Podczas gdy od tej decyzji przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 52 i następnych p.p.s.a. Z chronologicznie opisanych wyżej czynności organu wynika, że Prezes KRUS tożsamą przedmiotowo i podmiotowo sprawę rozstrzygną kolejno po sobie dwoma decyzjami z [...] oraz z 2 marca 2017 r., z których pierwsza jest ostateczna. Skoro organ uznał, że zaistniała przesłanka bezprzedmiotowości postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, to powinien uchylić decyzję pierwszoinstancyjną z 9 listopada 2016 r., a następnie w całości umorzyć postępowanie w sprawie zgodnie z art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. Wydanie kolejnej decyzji w sprawie, w której skarżący wystąpił z tożsamym wnioskiem o ponowne rozpoznawanie sprawy na podstawie art. 123 § 3 K.p.a. do poprzednio składanego, rozpoznawanego już decyzją Prezesa KRUS z [...], spowodowało, że decyzja z 2 marca 2017 r. jest nieważna z mocy art. 156 § 1 pkt 3 K.p.a. Natomiast podstawą prawną do uchylenia decyzji Prezesa KRUS z [...], było naruszenie przez organ przepisu art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie w sprawie. Stosownie do art. 138 § 1 k.p.a. organ odwoławczy wydaje decyzję, w której: 1) utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję albo 2) uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy bądź uchylając tę decyzję - umarza postępowanie pierwszej instancji, albo 3) umarza postępowanie odwoławcze. Skoro organ stwierdził istnienie przesłanki z art. 105 § 1 K.p.a. do umorzenia postępowania w sprawie umorzenia H. S. nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7034,99 zł, to rozpoznając wniosek strony o ponowne rozpatrzenie sprawy z 28 listopada 2016 r., powinien stosownie do art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. orzec o uchyleniu decyzji z 9 listopada 2016 r. w całości i o umorzeniu postępowania w pierwszej instancji. Takiego rozstrzygnięcia w decyzji organu z [...] zabrakło, co oznacza, że Prezes KRUS wydając rozstrzygnięcie jedynie w zakresie umorzenia postępowania, którego ustawodawca nie przewidział, naruszył art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. Mając powyższe na uwadze i uznając, że zaistniały przesłanki do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji oraz do uchylenia poprzedzającej ją decyzji tego samego organu, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w pkt I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit ,,c" i pkt 2 w związku z art. 135 p.p.s.a. Z uwagi na taki sposób rozstrzygnięcia przez Sąd i powody tego rozstrzygnięcia, Sąd nie mógł w niniejszej sprawie dokonać oceny zasadności zawartych w skardze zarzutów. W ponownym postępowaniu organ wyeliminuje uchybienia stwierdzone w uzasadnieniu wydanego wyroku. Rozpoznając wniosek z 28 listopada 2016 o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z [...], wyda rozstrzygnięcie odpowiadające wyżej powołanym przepisom K.p.a. Wynagrodzenie pełnomocnikowi, ustanowionemu z urzędu, Sąd przyznał na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U.2016.1714).