I SA/Ke 420/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec,, Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 17 listopada 2011r. sprawy ze skargi T. G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na rzecz adwokata R. N.kwotę 312,20 (trzysta dwanaście 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w tym kwotę 55,20 ( pięćdziesiąt pięć 20/100 ) złotych tytułem podatku od towarów i usług. 1.1 Decyzją z dnia [...]. znak [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...]. znak [...]odmawiającą T. G. umorzenia odsetek za okres od 2 kwartału 1998r. do 2 kwartału 2003r. w kwocie 4.037 zł. 1.2 W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 4 listopada 2010r. T. G. złożyła podanie o umorzenie odsetek objętych układem ratalnym z dnia 30 września 2010r., uzasadniając go trudną sytuacją związaną z niewielką powierzchnią gospodarstwa, zadłużeniem w ZUS z tytułu prowadzonej przez małżonka działalności gospodarczej oraz leczeniem syna. Do wniosku dołączona została dokumentacja medyczna z lat 2006-2010 potwierdzająca pobyty syna P. w Specjalistycznym Szpitalu Ortopedyczno-Rehabilitacyjnym "G." w B. Z. na Oddziale Rehabilitacyjnym. Decyzją z dnia 24 listopada 2010r Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego odmówił umorzenia wnioskowanych odsetek, a decyzją z dnia 12 stycznia 2011r. utrzymał decyzję z dnia 24 listopada 2010r w mocy. Wyrokiem z dnia 31 marca 2011r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił te decyzje. Organ ponownie przeanalizował sprawę, w tym sytuację finansową strony. Uwzględniając datę złożenia podania oraz możliwości udowodnienia ponoszonych wydatków zdecydowano, że rok 2010 będzie najlepszym wyznacznikiem w tej sprawie. Ze względu na brak możliwości udokumentowania niektórych wydatków dopuszczono również oświadczenie strony złożone pod odpowiedzialnością karną. Ze złożonego przez stronę oświadczenia wynika, że T. G. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką, a pomoc finansowa ogranicza się do niektórych kosztów związanych z kontynuowaniem nauki. Na dochody uzyskane w rodzinie w 2010r składały się dochód z gospodarstwa 11.605,79 zł, PIT-37 o dochodzie za 2010r. 15.932,63 zł, dochód z tytułu renty rodzinnej córki P. M. 8.193,00 zł, dopłaty bezpośrednie z ARiMR wypłacone w 2010r. 6.157,27zł, razem 41.888,69 zł. Ze względu na brak dokumentów określających kwotę faktycznie uzyskanych dochodów z gospodarstwa w 2010r., takich jak uzyskane ze sprzedaży płodów rolnych, przyjęto dochody wykazane w zaświadczeniu wystawionym przez Urząd Gminy w B.. Wysokość rocznego dochodu córki obliczono w oparciu o dwie przedłożone decyzje ZUS z dnia 16 września 2009r. oraz z dnia 28 września 2010r. ustalające prawo do renty rodzinnej. Innych źródeł dochodu strona nie przedstawiła, nie mniej jednak z ustaleń poczynionych przez Placówkę Terenową KRUS w O. Ś. wynika, że w 2010r otrzymała ona wsparcie z funduszy unijnych w formie dopłat bezpośrednich wypłacanych przez ARiMR w wysokości 6.157,27 zł, które również uwzględniono. 1.4 Spośród złożonych dokumentów dotyczących wydatków wyodrębniono wydatki konieczne, związane z bieżącym utrzymaniem rodziny oraz wydatki związane z prowadzeniem działalności rolniczej. Wydatki konieczne poniesione w 2010r. to wydatki stałe związane z utrzymaniem rodziny: opłata za wodę (wg rachunków) 220,09 zł, opłata za światło (wg oświadczenia) 900,00 zł, czesne córki (wg oświadczenia) 3600,00 zł, koszty dojazdów syna do szkoły 567,00 zł, dojazdy do pracy samochodem (wg oświadczenia) 2970,00 zł, podatek gruntowy wyegzekwowany z podatku dochodowego 241,12 zł, zakup opału na zimę (wg oświadczenia) 2 300,00 zł, spłata zaległości w ZUS (wg dowodów) 2 160,00 zł, opłata składek bieżących i zaległości w KRUS (wg dokonanych wpłat) 2 515,36 zł, razem 15 473,57 zł. Koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego to zakup oprysków (wg oświadczenia) 600,00 zł, zakup jesienią materiału siewnego (wg oświadczenia) 280,00 zł, opłata za usługę kombajnu (wg oświadczenia) 1 200,00 zł, zakup 8 sztuk prosiąt (wg oświadczenia) 900,00 zł, zakup oleju napędowego (ilość wg oświadczenia cena z kwietnia 2011r.) 1 542,00 zł, razem 4 522,00 zł. Wydatki na dojazdy syna P. do szkoły ustalono w oparciu o przedłożony bilet i jego cenę obowiązującą na dzień 2 maja 2011r. Wysokość kosztów dojazdu T. G. do pracy oparto na oświadczeniu z uwzględnieniem urlopu i innych dni wolnych w ciągu roku. Jako cenę oleju napędowego przyjęto aktualną cenę z kwietnia 2011r., pomimo niższej ceny tego paliwa w 2010r. Inne poniesione koszty, mimo że nie udokumentowane, uznano jako realne i przyjęto ich wysokość określoną w oświadczeniu. Koszty zakupu nawozów nie zostały określone, wiec nie uwzględniono ich w ponoszonych wydatkach. Nie uwzględniono również kosztów w wysokości 1000 zł zawartych w oświadczeniu, a odnoszących się do pobytu syna na rehabilitacji. Koszty te nie są kosztami leczenia dziecka, więc nie mogą być uwzględnione jako wydatek konieczny. Łącznie wydatki konieczne związane z bieżącym utrzymaniem rodziny i wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ustalono na kwotę 19 995,57 zł. 1.5 Bilansując wyżej wyszczególnione wydatki z uzyskanymi dochodami organ stwierdził, że różnica pomiędzy dochodami, a niezbędnymi wydatkami wynosząca 21 893,12 zł pozwala na utrzymanie rodziny i regulowanie obowiązkowych należności. Na sytuację finansową strony bardzo duży wpływ mają jednak liczne, powstałe na skutek jej decyzji, dodatkowe zobowiązania. Są wśród nich trzy zawarte w Banku Spółdzielczym w O. Ś. umowy kredytowe, umowy pożyczki kredytowej tzw. "Chwilówka", zastaw rzeczy w Lombardzie. Konieczność spłaty powstających ciągle nowych zobowiązań zachwiało równowagę finansową gospodarstwa domowego. Potwierdzają to przedstawione wezwania do zapłaty wystawione przez Kancelarię Prawną "LEXUS", ostateczne wezwania do zapłaty z Gminnego Zakładu Gospodarki Komunalnej w B., wezwania do zapłaty wystawione przez Fortis Bank Polska, wezwania Sądu Rejonowego w Ostrowcu Świętokrzyskim do zapłaty grzywny i kosztów sądowych, zawiadomienie Komornika Sądowego w O. Ś. o wszczęciu postępowania w celu wyegzekwowania należności na rzecz Banku BPH. 1.6 Organ wyjaśnił, że umorzenie należności składkowych ma charakter uznaniowy i może być stosowane w wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych przypadkach potwierdzonych zaistnieniem takich okoliczności, na które płatnik składek nie miał wpływu i które były niezależne od sposobu jego postępowania. Udokumentowane zobowiązania wobec banków i innych instytucji są zobowiązaniami powstałymi, w wyniku świadomych decyzji strony a zatem obciążenia te nie powstały z przyczyn niezależnych. Przeprowadzone w dniu 15 listopada 2010r. oraz w dniu 16 maja 2011r. wizytację w gospodarstwie T. G., a także osobiste wyjaśnienia strony stały się podstawą oceny sytuacji bytowej rodziny. Wynika z nich, że warunki mieszkaniowe są dobre. Rodzina zajmuje nowy, piętrowy dom, w którym wykończone są dwa pokoje, kuchnia, korytarz oraz łazienka. Gospodarstwo rolne wyposażone jest w niezbędne budynki i podstawowy sprzęt do uprawy roli. Chowana jest niewielka ilość inwentarza - 1 zaproszona locha oraz 2 sztuki drobiu. Strona posiada również 12 letni samochód osobowy marki Ford Escort. 1.7 Organ wyjaśnił, że ponowna analiza całości zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie pozwalała stwierdzić, że zadłużenie wobec KRUS powstało w wyniku nieterminowego zgłoszenia siebie oraz małżonka do ubezpieczenia. Powołane i udokumentowane w podaniu o umorzenie oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy argumenty nie zostały uznane za okoliczności, na które strona nie miała wpływu. Trudna sytuacja materialna rodziny jest wynikiem podejmowania takich decyzji gospodarczych, które w dłuższym okresie czasu obniżają jej zdolności płatnicze. Wśród nich była decyzja małżonka o rozpoczęciu działalności gospodarczej, którą podjął bez posiadania wiedzy w zakresie spełnienia ustawowych warunków do jej prowadzenia przy dalszym podleganiu ubezpieczeniu społecznemu w KRUS. Decyzja ta spowodowała wyłączenie z ubezpieczenia rolniczego i powstanie obowiązku składkowego w ZUS. Dalej organ podniósł, że konieczność leczenia syna mogłaby stanowić przesłankę za umorzeniem, lecz strona nie przedstawiła żadnych dokumentów potwierdzających koszty związane z jego leczeniem. 2.1 Na powyższą decyzję z dnia [...]. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyła T. G.. W treści skargi wynika, ze skarżąca nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu. Wyjaśniła w niej swoją sytuację materialną, wskazując na zły stan obory oraz konieczność ponoszenia niezbędnych wydatków – spłata kredytu bankowego, opłaty za samochód, podatek rolny. Wyjaśniła, że syn jest leczony od 13 roku życia, z czym wiążą się dodatkowe koszty. Dokumentacja pobytów syna w szpitalu była dołączana do akt sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje. 3.1 Sądy administracyjne zostały wyposażone w funkcje kontrolne działalności administracji publicznej, co oznacza, że w przypadku zaskarżenia decyzji lub postanowienia, sąd bada ich zgodność z przepisami prawa (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm. oraz art. 3 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., określanej dalej jako ustawa P.p.s.a.). Podstawowym celem i efektem kontroli sądowej jest więc eliminowanie z obrotu aktów i czynności organów administracji publicznych niezgodnych z prawem i przywrócenie stanu zgodnego z prawem poprzez wydanie orzeczenia odpowiedniej treści. Dokonując kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, sąd bada, czy organy do ustalonego stanu faktycznego zastosowały właściwą normę prawa materialnego oraz, czy nie uchybiły przepisom prawa regulującym zasady postępowania, a jeśli dopuściły się takich uchybień, to czy te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie zaskarżonej decyzji następuje bowiem m.in. wówczas, gdy sąd stwierdzi, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy bądź, gdy dopuszczono się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 3.2 Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że skarga jest zasadna, jednakże nie ze względu na zarzuty w niej zawarte. 3.3 W pierwszej kolejności należy wskazać, że prawomocnym wyrokiem z dnia 31 marca 2011r. sygn. akt I SA/Ke 177/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 12 stycznia 2011r., znak PU-411-401/2010 oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 24 listopada 2010r., znak: PU-411-348/2010 odmawiającą T. G. umorzenia odsetek za okres od 2 kwartału 1998r. do 2 kwartału 2003r. w kwocie 4 037,00 zł. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd podniósł, że kwestią pierwszorzędną dla uruchomienia postępowania w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie czy w konkretnej sprawie występuje przesłanka określona dyspozycją art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) dalej: u.u.s.r., którą jest ważny interes zainteresowanego. Przesłanka ta powinna być wyjaśniona przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. W ocenie Sądu, niezbędnym było zatem wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawczyni ze szczególnym uwzględnieniem jej możliwości płatniczych, następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem KRUS. 3.4 W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, w ponownie prowadzonym postępowaniu, nie zastosował się do powołanych wyżej wytycznych Sądu zawartych w wyroku z dnia 31 marca 2011r. Naruszył tym samym przepis art. 153 ustawy P.p.s.a., który stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć wyjaśnienie istotniej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej i dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy. Mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (tak również A. Kabat [w] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 345). 3.5 Należy stwierdzić, że o ile organ dokonał ustaleń faktycznych w zakresie uzyskiwanych przez małżonków G. dochodów i wysokości ponoszonych w ich rodzinie wydatków, to w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest wyrażonego stanowiska, czy po stronie zobowiązanej zachodzi ważny interes, o którym mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Przepis ten stanowi, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie. Treść przywołanego przepisu wskazuje, że w opisanej sytuacji organ wydaje decyzję uznaniową. Uznanie administracyjne jest konstrukcją prawną pozwalającą organowi administracji publicznej na wybór konsekwencji prawnych w sytuacji, do której odnosi się hipoteza normy prawnej. Oznacza to, że jeśli organ stwierdzi, że po stronie zainteresowanego zachodzi ważny interes, może albo umorzyć w całości lub w części należności, albo odmówić ich umorzenia (decyzja uznaniowa). Natomiast stwierdzenie przez organ braku ważnego interesu powoduje, że przepis art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. nie może stanowić podstawy do udzielenia ulgi. 3.6 Zadaniem organu było zatem po ustaleniu sytuacji finansowej strony wskazanie, czy uzasadnia ona istnienie ważnego interesu. Brak ustaleń w tym zakresie powoduje, że niewiadomym jest, czy organ odmówił udzielenia ulgi w ramach decyzji uznaniowej, czy odmówił udzielenia ulgi, bo uznał, że po stronie T. G. w ogóle nie zachodzi ważny interes. Sytuacji tej nie wyjaśniają stwierdzenia organu (str. 4 decyzji), że "różnica pomiędzy dochodami a niezbędnymi wydatkami wynosząca 21 893,12 zł pozwala na utrzymanie rodziny i regulowanie obowiązkowych należności". Organ nie wskazał bowiem, czy te okoliczności przesądzają o braku ważnego interesu po stronie. Dalej zaś organ zawarł rozważania na temat uznaniowego charakteru instytucji umorzenia należności składkowych, nie precyzując, czy takie uznanie miało miejsce w niniejszej sprawie. Powyższe uchybienia stanowią o naruszeniu treści art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Brak rozważenia istnienia przesłanki ważnego interesu zainteresowanego uniemożliwia zaś prawidłowe zastosowanie tego przepisu. 3.7 Niezastosowanie się przez Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego do wytycznych zawartych w wyroku z dnia 31 marca 2011r., a w konsekwencji naruszenie przez ten organ treści art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., dotyczy także braku ustaleń w zakresie stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Uzasadnienie zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji, tak jak i uzasadnienie uchylonej wyrokiem I SA/Ke 177/11 decyzji z dnia 12 stycznia 2011r., zupełnie pomija tę kwestię. Organ w dalszym ciągu nie wyjaśnił w jaki sposób przesłanka ta wpływa w niniejszej sprawie na ocenę istnienia ważnego interesu T. G.. W tej sytuacji aktualne jest stanowisko zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 31 marca 2011r., że uzasadnienie decyzji nie może ograniczyć się tylko do zacytowania przepisu, lecz winno wyjaśnić jak, w ocenie organu, stan finansów funduszu wpływa na rozpoznanie wniosku konkretnego zobowiązanego o umorzenie należności. 3.8 Ponownie rozstrzygając sprawę w przedmiocie wniosku o umorzenie odsetek organ dokona aktualnych na dzień wydania decyzji ustaleń faktycznych w zakresie wysokości uzyskiwanych przez małżonków G. dochodów i ponoszonych przez tę rodzinę wydatków. Na tej podstawie organ rozważy możliwości płatnicze wnioskodawczyni w odniesieniu do bieżącej kwoty odsetek. Następnie organ oceni stan finansów funduszu emerytalno – rentowego i składkowego. Analiza tych przesłanek pozwoli organom ustalić istnienie bądź też nie, ważnego interesu po stronie T.y G., a w konsekwencji na prawidłowe zastosowanie treści art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Organ uwzględni przy tym, że sytuacją uzasadniającą istnienie po stronie podlegającego ubezpieczeniu rolnika ważnego interesu w umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., jest niemożność opłacenia składek ze względu na brak środków finansowych. Istnienie tego interesu nie może być kwestionowane w sytuacji, gdy zapłata składek zagraża podstawom egzystencji osoby podlegającej ubezpieczeniu i jej bliskich razem z nią zamieszkujących. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencyjnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 listopada 2006r. III SA/Wa 1786/06, Lex nr 328519). 3.9 Ze względu na powyższe należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja naruszyła przepis art. 153 ustawy P.p.s.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. w stopniu, który miał znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz c), art. 135 oraz art. 152 ustawy P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.