I SA/Ke 450/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Banach, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Asesor WSA Magdalena Stępniak (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi H.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 27 lipca 2021 r. nr SKO.OŚ-60/3264/93/2021 w przedmiocie ulgi płatniczej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata J. W. kwotę 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych, w tym 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. H. S. zwrócił się adresowanym do Urzędu Miasta i Gminy w Morawicy pismem z dnia 10 grudnia 2020 r. o umorzenie opłaty za odbiór śmieci za I, II i III kwartał 2020 r. w całości lub w części ze względu ma brak środków finansowych, chorobę, brak odbioru tych śmieci. Decyzją z 24 marca 2021 r. nr FN.3137.2.5.2020 Burmistrz Miasta i Gminy Morawica odmówił umorzenia zaległej opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi za wskazany we wniosku okres, w łącznej kwocie 99 zł. Organ I instancji rozważył sytuację ekonomiczną H. S., zestawił i porównał jego przychody, wydatki. Wziął pod uwagę stan zdrowia. Uznał sytuację wnioskodawcy za trudną, ale przyjął że nie ma ona waloru wyjątkowości i nieprzewidywalności. Wyjaśnił istotę przesłanki ważnego interesu podatnika i interesu publicznego wynikających z normy art. 67a § 1 Ordynacji podatkowej. Organ uznał, że stały dochód w postaci emerytury w kwocie 2036,09 zł. w zestawieniu z wydatkami na utrzymanie i leczenie pozwala na uregulowanie zaległej kwoty. W ocenie organu miesięczna opłata w wysokości 9 zł do czerwca 2020 r. i 15 zł od lipca 2020 r. nie przekracza możliwości finansowych wnioskodawcy i nie narazi go na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Organ I instancji dodał, że opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi nie jest wynagrodzeniem za wykonanie usługi a wynikającą z ustawy opłatą pobieraną na organizację systemu odbioru odpadów. Uznał, że interes publiczny przemawia za podjęciem takiego rozstrzygnięcia. W odwołaniu od ww. decyzji H. S. wyraził swe niezadowolenie z jej treści, kwestionując ustalony w sprawie stan faktyczny, zobowiązując się do doprecyzowania odwołania i jego uzupełnienia o pewne fakty. Decyzją z dnia 27 lipca 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ II instancji podzielił stanowisko organu I instancji w zakresie ustalonego stanu faktycznego sprawy i istnienia interesu publicznego przemawiającego za negatywnym rozpatrzeniem wniosku. Organ przytoczył liczne wyroki sądów administracyjnych wyjaśniających zaistnienie przesłanek "ważnego interesu podatnika" i "interesu publicznego". Oceniając działanie organu I instancji, Kolegium uznało, że nie nosiło ono cech dowolności. Organ odwoławczy podzielił pogląd organu I instancji, że udzielenie ulgi ma charakter wyjątkowy. W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach organ podatkowy zasadnie wskazał, że w interesie publicznym nie leży umarzanie zaległości, którzy posiadają stałe źródła dochodów a brak zapłaty podatku następuje wskutek innych wydatków podatnika, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Kolegium podzieliło ocenę sytuacji skarżącego, mianowicie, że jest trudna, ale analiza wydatków i dochodów zobowiązanego wskazuje, że kwota 99 zł. opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi nie jest nadmiernym obciążeniem budżetu domowego i skarżący jest w stanie tą opłatę uiścić. Obowiązek ponoszenia opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi powstaje natomiast w przypadku nieruchomości za każdy miesiąc, w którym na danej nieruchomości zamieszkuje mieszkaniec. Zatem sam fakt zamieszkiwania na danej nieruchomości rodzi obowiązek uiszczania opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi. W ocenie organu odwoławczego w interesie publicznym nie leży umarzanie zaległości, którzy posiadają stałe źródła dochodów a brak zapłaty podatku następuje wskutek innych wydatków podatnika, co ma miejsce w niniejszej sprawie. We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze, H. S. podtrzymał zarzuty zawarte w odwołaniu od decyzji. Zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy – niewzięcie pod uwagę wydatków oraz wskazanego we wniosku o umorzenie okresu. Dodał, że doszło do naruszenia prawa a stan zdrowia uniemożliwił mu kontrolę urzędniczego zestawienia wydatków. W piśmie procesowym z 24 maja 2022 r. skarżący zwrócił się o przyjęcie załączonych dokumentów, ustalenie stanu faktycznego zgodnie ze złożonymi dokumentami, zmiany decyzji kolegium lub zwrócenie akt do organu odwoławczego celem ponownego rozpoznania sprawy zgodnie ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym. Załączył kserokopie kart informacyjnych leczenia szpitalnego oraz kserokopie pism w sprawie umorzenia podatku od nieruchomości. Wyrokiem z 26 maja 2022 r. sygn. akt I SA/Ke 920/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach oddalił skargę od ww. decyzji kolegium. W uzasadnieniu wskazał, że organy obu instancji orzekały na podstawie dowodów dostarczonych przez samego skarżącego w dniu złożenia wniosku inicjującego postępowanie w tej sprawie. Były to m.in. kserokopie paragonów, faktur, kserokopia decyzji w sprawie przyznania emerytury. Z akt sprawy wynika ponadto, że skarżący od wielu lat składa wnioski o umorzenie różnych należności. Organ dysponował zatem określonym materiałem dowodowym pozwalającym na ustalenie istotnych w sprawie okoliczności. W okresie od 23 kwietnia 2021 r. (data wniesienia odwołania do organu odwoławczego) do 27 lipca 2021 r. (data wydania decyzji przez organ odwoławczy) skarżący, mimo pisemnych zapowiedzi, nie uzupełnił w żaden sposób swojego odwołania poprzez złożenie dodatkowych dowodów w sprawie, co było prawnie dopuszczalne. Współpraca strony z organem nie może polegać wyłącznie na kwestionowaniu ustaleń organu bez przedstawienia konkretnych przeciwdowodów. Naczelny Sąd Administracyjny 25 lipca 2023 r. uwzględnił skargę kasacyjna od ww. wyroku (sygn. akt III FSK 920/22). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Dla oceny zasadności skargi zasadnicze znaczenie ma fakt, że sprawa była przedmiotem rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w zakresie zarzutu naruszenia przepisu prawa procesowego, uznał zasadność skargi kasacyjnej, uchylając wyrok na podstawie art. 185 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej "p.p.s.a". Zgodnie z art. 190 p.p.s.a. sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez NSA. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wynikająca z tego przepisu zasada związania sądu, któremu sprawa została przekazana do rozpoznania odnosi się do zakresu kontroli tego sądu. Po pierwsze, implikuje to stan związania wykładnią prawa w rozumieniu cytowanego wyżej przepisu, co oznacza, że nie można formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem - lecz należy podporządkować się mu w pełnym zakresie. Po drugie, modyfikacji ulegają granice sprawy sądowo administracyjnej, których nie wyznaczają już jedynie art. 134 p.p.s.a., ale również art. 183 § 1 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez WSA granice sprawy podlegają zawężeniu do granic w jakich NSA rozpoznał skargę kasacyjną. Działając w powyższych warunkach procesowych, sąd nie mógł orzekać z pominięciem oceny prawnej wyrażonej w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd drugiej instancji w wyroku z 25 lipca 2023 r. sygn. akt III FSK 920/22 wskazał, że "uważna lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w tym porównanie go z treścią uzasadnień wydanych w postępowaniu podatkowym decyzji, prowadzi do wniosku, że sprawa rozpoznana została bez dostatecznej realizacji zasady dążenia do ustalenia, przeanalizowania i przedstawienia prawdy obiektywnej. W opinii Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie zabrakło obiektywnej, rzetelnej oraz przekonywującej oceny. Ograniczenie się do wyliczenia okoliczności świadczących o trudnej sytuacji podatnika i konkluzja, że sytuacja ta nie ma waloru wyjątkowości i nieprzewidywalności należy uznać za ogólnikową. Sąd pierwszej instancji zaprezentował w uzasadnieniu stanowisko organów podatkowych, jednak sam nie rozważył kryteriów umorzenia w stosunku do okoliczności badanej sprawy, przez co nie dostrzegł naruszenia przez organy podatkowe przepisów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie zajął merytorycznego stanowiska w kontekście sytuacji zdrowotnej skarżącego, jak i możliwości uwzględnienia materiału dowodowego przedstawionego w innym postępowaniu toczącym się przed organami podatkowymi. Na podstawie niewyjaśnionego i nierozważonego dostatecznie, ustalonego przez organy podatkowe stanu faktycznego sprawy, który sąd pierwszej instancji w zasadzie zaakceptował, nie można powziąć dostatecznie uzasadnionej oceny czy ww. okoliczności wywierają wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie. Wywiedziona powyżej powierzchowność "potraktowania", a więc rozpoznania sprawy, która w istocie nie została dostrzeżona przez Sąd pierwszej instancji, wskazuje na trafność podniesionych przez pełnomocnika Skarżącego zarzutów kasacyjnych naruszenia przez organy podatkowe art. 122, art. 187 i art. 191 Ordynacji podatkowej, które nie znalazło uwzględnienia w ocenie legalności kontrolowanego postępowania podatkowego dokonanej przez sąd pierwszej instancji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uwzględni zatem wykładnię prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny." Ponownie kontrolując zaskarżoną decyzję kolegium w przedmiocie odmowy umorzenia skarżącemu opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi sąd wskazuję, że podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji jest, stosowany poprzez odesłanie z art. 6 ust. 12 ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu w czystości i porządku w gminach (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 888), art. 67a § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej, który opiera się na konstrukcji uznania administracyjnego, determinując ograniczoną sądową kontrolę legalności takich decyzji. Fakt ten powoduje, że celem sądów administracyjnych rozpoznających skargi na uznaniowe decyzje organów podatkowych staje się badanie ich zgodności z prawem. W świetle powołanej regulacji w przypadku wystąpienia ważnego interesu podatnika lub interesu publicznego, organ podatkowy może umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe. Nawet, jeżeli organ ustali, że istnieje ważny interes podatnika lub interes publiczny uzasadniający umorzenie określonych należności, to organ może, ale nie ma prawnego obowiązku umorzenia zaległości zgodnie z żądaniem wnioskodawcy. Uznaniowy charakter rozstrzygnięcia nie oznacza dowolności, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 122 i art. 187 § 1 Ordynacji podatkowej). Ponadto oceniając zgromadzony materiał dowodowy organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 191 Ordynacji podatkowej, tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Podstawowym kryterium oceny zasadności udzielenia ulgi jest istnienie "ważnego interesu podatnika" lub "interesu publicznego", przy czym są to pojęcia nieostre, co oznacza, że ich treść musi być ustalona w konkretnej sprawie. Dla organu podatkowego oznacza to, że w każdej rozpatrywanej sprawie indywidualnie musi on ustalić i ocenić na czym polega ważny interes podatnika oraz interes publiczny. O istnieniu ważnego interesu podatnika nie decyduje subiektywne przekonanie podatnika, lecz decydować powinny kryteria zobiektywizowane, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny (por. wyrok NSA z 7 października 2010 r., sygn. akt II GSK 1000/09, lex nr 746018). Ważny interes podatnika należy rozumieć jako nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji podatnika. Zdaniem sądu ważny interes podatnika istnieje także wówczas gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty danej zaległości a możliwościami finansowymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty zaległości mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego potrzeb bytowych. Problemy zdrowotne, choroba również może wypełniać przesłanki ważnego interesu, ale gdy pozbawia możliwości zarobkowania, gdy strona z powodu choroby nie jest w stanie zapewnić sobie źródła utrzymania oraz gdy skutkuje zwiększonym wydatkiem na leczenie. Z kolei nakaz uwzględnienia "interesu publicznego" oznacza dyrektywę postępowania, zgodnie z którą należy mieć na względzie respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, równość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy, sprawność działania aparatu państwowego, a także sytuację, gdy zapłata zobowiązania podatkowego spowoduje konieczność sięgania przez podatnika do środków pomocy państwa, tj. gdy korzystniejsze z punktu widzenia interesu publicznego będzie zastosowanie ulgi niż dochodzenie należności - chodzi bowiem o to, by wskutek dochodzenia zaległości podatkowych państwo nie poniosło w efekcie kosztów większych niż w wypadku zaniechania korzystania z tego uprawnienia (por. wyrok NSA z 2 marca 2022 r. sygn. akt III FSK 410/21; CBOSA ). W celu ustalenia istnienia ww. przesłanek konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia. Zdaniem sądu, w niniejszej sprawie organ wprawdzie podjął się ustalenia sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącego to jednak postępowanie to okazało się wadliwe. Na ustaloną przez organ kwotę wydatków składają się wydatki udokumentowane załączonymi przez skarżącego do wniosku fakturami i rachunkami głównie dotyczącymi zakupu lekarstw, opłat za prąd, gaz, ubezpieczenie, doładowanie telefonu, zakup benzyny, akumulatora. Ustalając relację pomiędzy uzyskiwanymi przez wnioskodawcę dochodami, a ponoszonymi wydatkami organ pominął natomiast kwestię podstawowych wydatków związanych z codzienną egzystencją skarżącego w tym wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, zakupem odzieży, środków czystości czy wydatków na żywność. Błędów tych nie usprawiedliwia fakt niewykazania przez wnioskodawczynię tych wydatków. Fakt, że skarżąca koszów tych nie określiła we wniosku o umorzenie nie oznacza, że takowych nie ponosi. Zdaniem sądu zasady doświadczenia życiowego nakazują uznać, że są one niezbędne dla normalnego funkcjonowania rodziny. Okolicznością powszechnie znaną jest bowiem konieczność ponoszenia podstawowych wydatków związanych z zaspakajaniem niezbędnych potrzeb życiowych, w tym przede wszystkim wydatków na żywność. Ponadto jakkolwiek postępowanie w sprawie umorzenia należności jest inicjowane wnioskiem zobowiązanego i w jego interesie leży podanie do wiadomości organów rozpatrujących wniosek wszystkich okoliczności sprawy przemawiających za zrezygnowaniem z należności, to organy nie są zwolnione, w sytuacji, kiedy dane przedstawione przez wnioskującego o ich umorzenie są niekompletne od podjęcia działań zmierzających do ustalenia okoliczności istotnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Co jednak istotne w niniejszej sprawie skarżący we wniosku o umorzenie zaległości, uzasadniając złą sytuację materialną wskazał na informacje zawarte we wnioskach (i załącznikach do nich) o umorzenie podatku od nieruchomości za I półrocze i III kwartał 2020 r., znajdujące się w posiadaniu organu. Organ nie sięgnął jednak do tych dowodów. Skarżący przedłożył je natomiast w toku postępowania sądowego. Zawierają one informacje w zakresie ponoszonych przez stronę podstawowych wydatków związanych z codzienna egzystencją. Brak ustaleń w tym zakresie nie pozwolił organowi na ocenę czy po poniesieniu wydatków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych strony pozostaną środki pozwalające uregulować zaległość. Nie znajduje ponadto uzasadnienia, w stanie faktycznym sprawy, stanowisko organu, że o zdolnościach płatniczych strony świadczą nie tylko bieżące przychody, lecz także posiadany majątek. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynikają bowiem żadne ustalenia w zakresie posiadanego przez skarżącego majątku. W związku z powyższym uzasadnione jest stwierdzenie, że organ rozpoznając wniosek skarżącego o umorzenie zaległości podatkowej nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy i nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Konsekwencją nieprawidłowości przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy jest brak możliwości oceny wystąpienia przesłanek umorzenia zaległości podatkowych. Pomimo tego organ dokonał takiej oceny. W związku z tym należy stwierdzić, że jest ona dowolna. Powyższe wskazuje na naruszenie przez organ art. 122, art. 187 § 1, art. 191 Ordynacji podatkowej. Odnosząc się natomiast do sytuacji zdrowotnej skarżącego należy wskazać, że problemy zdrowotne skarżącego nie są kwestionowane. Wymaga przy tym wyjaśnienia, że choroba może wypełniać przesłanki ważnego interesu, ale gdy pozbawia możliwości zarobkowania, gdy strona z powodu choroby nie jest w stanie zapewnić sobie źródła utrzymania oraz gdy skutkuje zwiększonym wydatkiem na leczenie. W stanie faktycznym sprawy niewątpliwie problemy zdrowotne skarżącego związane są ze zwiększonymi wydatkami na leki, co dokumentują załączone przez stronę do wniosku o umorzenie faktury, które organ prawidłowo uwzględnił ustalając możliwości płatnicze skarżącego. W pismach wskazywanych przez skarżącego we wniosku umorzenie znajdują się jednak dodatkowe informacje związane z wydatkami na leczenie: dojazdy do lekarzy i zabiegi, które nie zostały wzięte pod uwagę przez organ. Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji majątkowej skarżącego uwzględniając powyższe rozważania. Prawidłowo ustaloną relację dochodów i wydatków strony odniesie do wysokości zadłużenia, o którego umorzenie wnosi. Dopiero tak ustaloną sytuacją majątkową wnioskodawcy oceni pod kątem spełnienia przesłanek z art. 67 a § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej. Wymaga ponadto podkreślenia fakt, że w sprawach o umorzenie zaległości podatkowych organ ocenia aktualną (na datę podejmowania rozstrzygnięcia) sytuację życiową, w tym majątkową wnioskodawcy. Z tych względów sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w związku z § 4 ust.1 i 2 oraz § 21 ust.1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz.18 ze zm.) sąd, w punkcie drugim wyroku, przyznał adwokatowi z urzędu kwotę 480 zł, powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług (110,40 zł), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Sąd uwzględnił m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2020 r. w sprawie SK 66/19 i uznał, że analiza statusu adwokata oraz jego roli w postępowaniu, w którym występuje jako podmiot powołany i zobowiązany do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie jego wynagrodzenia, tj. obniżenie pełnomocnikom z urzędu wynagrodzenia, które otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia.