I SA/Ke 457/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Rojek, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 30 listopada 2011r. sprawy ze skargi M. Ś. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości; 3. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokat A. P. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. 1. Decyzja organu administracji publicznej i przedstawiony przez ten organ tok postępowania 1.1. Decyzją z dnia [...]. nr [...]Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) odmówił M. Ś. umorzenia należnościskładkowych w łącznej kwocie 23 642,38 zł. Wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 8 listopada 2010r. M. Ś. zaskarżył tą decyzję w zakresie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę oraz wyraził chęć przystąpienia do układu ratalnego. Decyzją z dnia [...]. nr [...]utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]. 1.2. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z przepisem art. 28 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.), podstawowym warunkiem umożliwiającym umorzenie należności z tytułu składek jest ich całkowita nieściągalność, która zachodzi w sytuacjach wskazanych w tym przepisie. Wobec stwierdzenia braku spełnienia przesłanek całkowitej nieściągalności wniosek M. Ś. o umorzenie należności składkowych rozpatrzono w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem ZUS posiadanie nieruchomości lokalowej, dwóch samochodów oraz dochodu z działalności gospodarczej sprawiło, że sytuacja materialno-bytowa zobowiązanego nie mogła być rozpatrywana w kategoriach ubóstwa czy tez zagrożenia egzystencji. Nadto ZUS stwierdził, że łączne wydatki, związane z utrzymaniem rodziny i środki finansowe przeznaczane miesięcznie na spłatę zobowiązań, innych niż składkowe, przewyższają osiągane dochody rodziny zobowiązanego. Stąd stwierdzenie, iż rodzina zobowiązanego ma inne dodatkowe źródła dochodu jest, w ocenie organu, uzasadnione. Odmawiając umorzenia należności składkowych ZUS wskazał także, że M. Ś. ma na utrzymaniu jedno dziecko w wieku szkolnym, a małżonka osiąga stały dochód z renty i zasiłku rodzinnego. Zdaniem organu środki finansowe na spłatę części zaległości zobowiązany może uzyskać poprzez sprzedaż jednego z posiadanych pojazdów. Na podkreślenie zdaniem organu zasługuje ponadto fakt, że dochód miesięczny rodziny wynosi obecnie 2530,96 zł, co stanowi na osobę 843 zł. Ponadto ZUS nie znalazł okoliczności przemawiających za przyznaniem prymatu zadłużeniu wobec innych wierzycieli W związku z powyższym ZUS uznał, że rodzina M. Ś. nie znajduje się w niedostatku, a tym samym nie zostały spełnione przesłanki zawarte w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 rozporządzenia. 1.3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach wyrokiem z dnia 31 marca 2011r. sygn. akt I SA/Ke 119/1, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., uchylił decyzję ZUS z dnia 2 grudnia 2010r. WSA stwierdził, że organ odwoławczy naruszył art. 127 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż swoje rozważania odniósł do wielkości całego zadłużenia w sytuacji, gdy przedmiot postępowania odwoławczego został ograniczony do należności z tytułu odsetek. Nadto, zdaniem Sądu, ZUS naruszył art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., nie wyjaśniając czy i w jaki sposób strata w 2008r. i w 2009r. wynikająca z tej działalności miała wpływ na wysokość realnych dochodów i w konsekwencji na możliwości płatnicze skarżącego. W materiale dowodowym brak jest także podstaw do twierdzeń organu o posiadaniu przez skarżącego innych źródeł dochodu poza działalnością gospodarczą oraz świadczeniem uzyskiwanym przez jego żonę. WSA zauważył także, że poprawy sytuacji materialnej nie może rodzina skarżącego oczekiwać ze strony jego chorej żony. W ocenie Sądu konieczne są ustalenia, co do powyższych faktów i ich ocena. Sąd zobowiązał organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy do podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w granicach wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. 1.4. W wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania decyzją z dnia [...]. nr [...], ZUS utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]. nr [...]. 1.5. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy M. Ś. przedłożył dokumenty podatkowe, finansowe (w szczególności dotyczące posiadanych zobowiązań), a także aktualne oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej. Jednocześnie dnia 26 maja 2011r. zobowiązany rozszerzył swoje wcześniejsze roszczenie dotyczące tylko odsetek i wniósł o umorzenie całości zadłużenia. Dlatego organ dokonał analizy sprawy w odniesieniu do całości zadłużenia. 1.6. ZUS stwierdził, że w przypadku zobowiązanego, wobec posiadania majątku tak ruchomego jak i nieruchomości o wartości egzekucyjnej, nie zachodzi całkowita nieściągalność należności. W dniu 25 lutego 2011r. na nieruchomości zobowiązanego ustanowione zostało zabezpieczenie hipoteczne na rzecz ZUS w kwocie 26 822,76 zł, natomiast na pojazdach ZUS ustanowił zastawy skarbowe w kwocie 26 822,76 zł, gdyż obydwa posiadają znaczną wartość rynkową. Z zeznania podatkowego PIT-36 wynika, że dochód M. Ś. za 2010r. wyniósł 5584,56 zł, natomiast na podstawie księgi przychodów i rozchodów ustalono, że dochód za okres od stycznia do kwietnia 2011r. wyniósł 3615,10 zł. Aktualnie zobowiązany świadczy usługi transportowe na rzecz dwóch podmiotów działających na terenie S.-K., tj. ZPCH "W." oraz " R & S " s.c. Przychody fakturowane kształtują się od 4000 zł do 6500 zł, natomiast koszty miesięczne wynoszą od 3300 zł do 6000 zł (paliwo, płyny samochodowe, usługa księgowa, telefon, amortyzacja, zakup części, naprawy oraz ubezpieczenie pojazdów). Żona zobowiązanego K. Ś. nadal pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w kwocie brutto 727,89 zł, z której ma dokonywane potrącenia komornicze w wysokości 181,97 zł /m-c. Na syna M. pobierany jest zasiłek rodzinny w kwocie 91 zł /m-c (syn korzysta z obiadów finansowanych przez MOPS). ZUS ustalił także, że zobowiązany uzyskuje wsparcie finansowe od rodziny, które w niektórych miesiącach sięga do kwoty około 1000 zł, w innych jest ono znacznie mniejsze. K. Ś. leczy się z powodu zaburzeń depresyjno-lękowych, na zwyrodnienie kręgosłupa, kamicę nerkową i nadciśnienie. Stałe wydatki miesięczne to: czynsz 265,80 zł , energia elektryczna około 82 zł, opłata za gaz około 77 zł, telewizja i internet 90,77 zł, koszty leczenia małżonki przeciętnie 88 zł /m-c, rata do B. S.A. - 56,03 zł, spłata debetu w Lukas Bank S.A. 490 zł, rata układu w ZUS 757 zł, składki bieżące ZUS 840,76 zł, co razem daje 2747,36 zł. Przeciętny dochód z działalności gospodarczej zobowiązanego w 2011r. wyniósł miesięcznie 903,78 zł (dochód od stycznia do kwietnia 2011r.- 3615,08 zł ), natomiast dochód żony z renty i zasiłku rodzinnego po potrąceniach wyniósł 636,92 zł, co daje ogółem 1540,70 zł dochodu w miesiącu. Do powyższego dodano wsparcie finansowe rodziny. ZUS wskazał, że zobowiązany zalega z czynszem mieszkaniowym na kwotę 2286,65 zł i w opłatach za energię elektryczną na kwotę 337,41 zł. Zobowiązania z tytułu działalności gospodarczej opiewają na kwotę około 70 000 zł (należność główna). Obecnie zgodnie z oświadczeniem z tytułu innych zobowiązań zobowiązany opłaca tylko ratę w kwocie 56,03 zł na konto firmy windykacyjnej B. S.A. oraz spłaca debet w Lukas Bank S.A. w wysokości 490 zł miesięcznie. 1.7. ZUS uznał, iż fakt posiadania majątku nieruchomego, ruchomości o znacznej wartości egzekucyjnej oraz nieprzerwanego prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie usług transportowych uzasadnia utrzymanie w mocy decyzji odmawiającej umorzenia. Wprawdzie zobowiązany posiada bardzo liczne zobowiązania z tytułu działalności pozarolniczej inne niż składkowe, ale są to należności cywilnoprawne, na rzecz których ZUS nie może zrezygnować z dochodzenia swoich należności, które są należnościami publicznoprawnymi. Małżonka zobowiązanego nie wymaga stałej, osobistej opieki innej osoby. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych nie może ponosić ujemnych konsekwencji z tytułu decyzji podejmowanych przez zobowiązanego z zakresu strategii marketingowej i gospodarczej firmy. Zdaniem ZUS, nie można uznać, iż trudności finansowe, z którymi obecnie boryka się zobowiązany powstały w wyniku takich okoliczności, na które nie miał wpływu. 1.8. ZUS podniósł, że może umorzyć należności, jeśli przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie, ale nie jest to obligatoryjne. Umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stosowaną w szczególnych okolicznościach. W przypadku M. Ś. nie wystąpiły sytuacje drastyczne związane ze szkodami poniesionymi w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Umorzenie składek byłoby wyrazem definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich egzekwowania podczas gdy ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności z wykorzystaniem wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. 2. Skarga do Sądu 2.1. Na decyzję ZUS M. Ś. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, wnosząc o całkowite umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek ZUS, tj. 26 822,76 zł. 2.2. Skarżący zarzucił obrazę art. 7 i art. 80 k.p.a. Jego zdaniem, organ pominął istotne okoliczności w szczególności związane z niezdolnością do pracy i koniecznością leczenia jego żony, a także związane z aktualnymi stratami, jakie ponosi prowadzona przez niego działalność. Skarżący podniósł, że jego żona nadal leczy się z powodu zaburzeń depresyjno-lękowych, na zwyrodnienie kręgosłupa i nadciśnienie. Nastąpił wzrost zadłużenia z tytułu czynszu spowodowany opłacaniem bieżących oraz rozłożonych na raty należności wobec ZUS. Skarżący nie wywiązuje się natomiast z innych zobowiązań. Skarżący wskazał, że opłacenie kwoty 26 822,76 zł z tytułu składek, pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Trudną sytuację zobowiązanego i jego rodziny znają organy pomocy społecznej, które przyznały jej zasiłek rodzinny. Rodzina M. Ś. objęta jest też programem "Pomoc państwa w zakresie dożywiania". W ocenie skarżącego okoliczność ta świadczy o tym, że nie jest on w stanie ponieść nawet koniecznych wydatków. Bez pomocy rodziny niebyłoby go stać na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Obecnie jednak rodzice zobowiązanego odmówili mu pomocy finansowej. 2.3. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: 3.1. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 ustawy p.p.s.a., sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Jednocześnie stosownie do przepisu art. 153 ustawy p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. 3.2. Realizując wyżej określone granice kontroli, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, jednak nie z przyczyn w niej wskazanych. 3.3. Na wstępie należy podkreślić, że sprawa była już przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, który prawomocnym wyrokiem z dnia 31 marca 2011r. sygn. akt I SA/Ke 119/11 uchylił decyzję ZUS z dnia [...]. nr [...]. Tym samym, ponowny proces decyzyjny organów odbywał się w warunkach związania wyrażoną przez sąd oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania. Również aktualna kontrola sądowa zaskarżonej decyzji pozostaje zawężona i odbywa się w kontekście uwzględnienia przez organ tej oceny prawnej oraz prawidłowego wypełnienia wskazań, co do dalszego postępowania. Wyłączenie związania oceną prawną i jej konsekwencjami w postaci wskazań co do dalszego postępowania, wyrażoną w orzeczeniu sądowym, może nastąpić tylko w razie istotnej zmiany stanu faktycznego lub zmiany przepisów prawa, a także po wzruszeniu wyroku w drodze skargi kasacyjnej (por. wyrok NSA z dnia 20 października 2010r. sygn. akt II FSK 1015/09, lex nr 745427). W przedmiotowej sprawie takie sytuacje nie zaistniały. 3.6. Należy przypomnieć, że w wyroku z dnia 31 marca 2011r., w ramach wytycznych co do dalszego postępowania Sąd wskazał na konieczność rozstrzygnięcia sprawy co do meritum, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie z zachowaniem wyznaczonych prawem reguł oraz w granicach wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, którym to M. Ś. ograniczył przedmiot postępowania do należności z tytułu odsetek. 3.7. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w ramach wypełnienia wskazań co do dalszego postępowania Sąd stwierdził, że organ nie sprostał stawianym mu wymaganiom. Zarzut nie zastosowania się do wytycznych Sądu dotyczy nierozpoznania sprawy w granicach wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. ZUS wyszedł poza wskazane przez sąd granice sprawy i ponownie podjął rozstrzygnięcie w zakresie zarówno należności głównych, jak i odsetek, odnosząc też swoje rozważania w zakresie przesłanek umorzenia do całego zadłużenia w sytuacji, gdy przedmiot postępowania odwoławczego został ograniczony wyłącznie do należności z tytułu odsetek. Odpadły więc w ramach tego postępowania przesłanki procesowe dla orzekania w zakresie umorzenia należności głównych. Podstawy dla takiego działania ZUS nie może stanowić fakt, że w piśmie z dnia 26 maja 2011r. M. Ś. wniósł o umorzenie całości zadłużenia. Należy bowiem stwierdzić, że na tym etapie postępowania, ZUS rozpatrując wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy jako organ drugiej instancji, związany był zakresem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 8 listopada 2010r. Rozszerzenie żądania zawarte w piśmie skarżącego z dnia 26 maja 2011r. należało zaś ocenić w kontekście nowego wniosku o umorzenie należności głównych. 3.8. Związanie oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w wyroku (uzasadnieniu orzeczenia) oznacza, że Sąd zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do nich przez organ administracji publicznej. W związku z powyższym, poprzez niewypełnienie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania ZUS naruszył art. 153 ustawy p.p.s.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. 3.9. Aktualne pozostają więc ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania wyrażone w wyroku WSA z dnia 31 marca 2011r., w szczególności konieczność odniesienia wyniku prowadzonego postępowania i dokonanych w jego ramach ustaleń jedynie do należności z tytułu odsetek i podjęcie rozstrzygnięcia wyłącznie w tym zakresie. 3.10. Odnosząc się do wniosku M. Ś., zawartego w skardze o całkowite umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek ZUS, tj. 26 822,76 zł. należy wskazać, że sądowej kontroli legalności decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają bowiem organy administracji, co w tym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie co do umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji organu, a nie Sądu. 3.11. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" oraz art.152 ustawy p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. Wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu Sąd przyznał na podstawie art. 250 ustawy p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).