I SA/Ke 549/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Maria Grabowska (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Celestyna Niedziela, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2016 r. sprawy ze skargi D. Ś. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z [...] r. nr [...]; [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ("KRUS" "organ") utrzymał w mocy decyzję z [...] r. nr [...] o odmowie D. Ś. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników w łącznej kwocie 10346,34 zł. za okres 2004.3 kw. do 2015.2/06. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 7 lipca 2016 r. sygn. akt I SA/Ke 356/16 uchylono decyzję KRUS z [...] r. znak [...]. Rozpoznając ponownie sprawę organ powołując się na postanowienia art. 41a ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników ( Dz.U.2016.277) dalej u.u.s.r., wskazał, że ważny interes w umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników ze względu na trudną sytuację materialną istnieje wtedy, gdy wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Organ zaznaczył, że przy rozpatrywaniu wniosków o umorzenie zadłużenia należy mieć na względzie także interes społeczny, którego zabezpieczeniem jest utrzymanie stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego na poziomie gwarantującym wypłatę wszystkim uprawnionym ubezpieczonym świadczeń. W tym celu, przeprowadzono postępowanie ustalające, czy zachodzą okoliczności wymienione w art. 41a ust. 2 u.u.s.r. pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia i dające podstawę do umorzenia wnioskowanej przez dłużnika należności. Wyjaśnił, że całkowita nieściągalność zachodzi, gdy na podstawie posiadanych dokumentów stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku, z którego można efektywnie dochodzić należności oraz brak jest możliwości potrącania zadłużenia ze świadczeń. KRUS ustalił, że D. Ś. zamieszkuje w domu murowanym z cegły, krytym blachą, składającym się z trzech pokoi, kuchni, łazienki, korytarza i ganku. W budynku zostały wymienione okna i założono nowy dach. Nadto na posesji znajduje się odbudowany budynek gospodarczy tj. obora wraz ze stodołą, który nie został ukończony w całości. W wyniku pożaru, jaki miał miejsce 7 sierpnia 2013 r. uległy spaleniu maszyny rolnicze tj. kombajn i traktor (pozostał siewnik traktorowy). Zobowiązany posiada sześć psów. Strona ponosi stałe wydatki: za energię 123,19 zł, 107,55 zł, 106,41 zł płatne w miesięcznych odstępach; wodę 37 zł płatne co 6 miesięcy, butlę gazu 32 zł wystarczającą na około pięć tygodni, leki 100 zł, żywność około 150 zł. Ponadto uzyskuje dochody z sezonowego zbierania i sprzedaży jagód, jeżyn. W lipcu 2016 r. D. Ś. korzystał z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. w formie zasiłku celowego i okresowego, przy czym jest rozpatrywany wniosek o udzielenie kolejnej pomocy. Z pisma z 5 sierpnia 2016 r. Wójta Gminy G. wynika, że strona nie posiada zaległości podatkowych jak i również nie jest zwolniona z opłacania podatku z tytułu odłogowania gruntów. Organ wskazał, że z powodu złego stanu zdrowia (choroby kręgosłupa, pogarszającego się wzroku) zobowiązany korzysta z przysługujących mu w tym zakresie świadczeń z tytułu zwolnień lekarskich. Przyznany zasiłek chorobowy w wysokości 410 zł został potrącony na poczet zadłużenia. Organ podniósł, że zadłużenie strony jest konsekwencją nie tylko podtopień z 2010 r. i pożaru z 2013 r., ale wieloletniego braku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, zaś układy ratalne zawarte w poprzednich latach były zrywane z powodu braku wpłat. W ocenie KRUS przeprowadzone w sprawie postępowanie wykazało, iż nie zachodzą okoliczności pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia, dającej podstawę do umorzenia wnioskowanych przez D. Ś. należności. Średnia wartość posiadanych przez stronę gruntów rolnych, wyliczona na podstawie wskaźnika ceny zakupu/sprzedaży użytków rolnych w I kwartale 2016 r. według danych Głównego Urzędu Statystycznego w województwie ś. wynosi 65.645,48 zł. Dodatkowo wartość gospodarstwa wzrasta o wartość jego zabudowań. Wartość gruntów znacznie przewyższa kwotę zadłużenia, w związku z czym nie można uznać zaległości za nieściągalne. Jednocześnie organ dodał, że należności za okres 2013.2/04-2015.1/03 zabezpieczone zostały wpisem hipoteki w księdze wieczystej gospodarstwa, co daje szansę na dochodzenie zaległości z przedmiotu hipoteki w przyszłości. Zobowiązany uzyskuje łączne dochody w wysokości 931,87 zł na które składają się: dochody miesięczne z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w kwocie ogółem 184,08 zł, dochody z gospodarstwa rolnego oszacowane na podstawie obwieszczenia z dnia 23 września 2015 r. Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w wysokości 337,79 zł oraz dochody z zasiłku chorobowego w kwocie 410,00 zł. Ponadto strona uzyskuje dochód sezonowy ze zbierania i sprzedaży jagód, jeżyn oraz grzybów, co pozwala uzyskać środki na wykupienie leków i żywności. Wydatki zobowiązanego KRUS ustalił na kwotę 404,96 zł. Zdaniem organu niskie dochody uniemożliwiają modernizację i rozwój gospodarstwa rolnego, co nie daje pozytywnej prognozy do poprawy sytuacji ekonomicznej gospodarstwa warunkującej umorzenie zaległości w ramach pomocy de minimis w rolnictwie. Tym samym nie zachodzą przesłanki do udzielenia pomocy na podstawie rozporządzenia Komisji (UE) Nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art.107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym. Końcowo organ wskazał na możliwość udzielenia ulgi w formie ratalnej spłaty należności. Na powyższą decyzję, D. Ś. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. W treści skargi skarżący podniósł, że trudna sytuacja materialna zmusiła go do zbierania złomu na sprzedaż. Wskazał, że pieniądze uzyskane z prac dodatkowych musiał przeznaczyć na remont chlewni z powodu ciągłych jej podtopień, bowiem ubezpieczyciel odmówił przyjęcia odpowiedzialności. Strona podkreśliła, że budynki po przejściu pożaru i podtopień, bez przeprowadzenia remontu uległyby zawaleniu. Poprzez zniszczenie chlewni został zmuszony został do sprzedaży stada dorastających świń po niskiej cenie, przez co dochód z gospodarstwa rolnego był bardzo niski. Zarzucił, że organ wskazując w decyzji na wymieniony dach i okna nie uwzględnił, że elementy te były bardzo stare i wymagały remontu. Jednocześnie strona podważyła ustalenia organu dotyczące uzyskiwania dodatkowych dochodów ze zbierania grzybów i jagód wskazując na problem z kręgosłupem uniemożliwiający schylania się oraz brak grzybów z powodu suszy. Skarżący podniósł również, że podatek rolny umarzany jest przez Wójta Gminy G. a przyznanego zasiłku chorobowego nie otrzymuje, bowiem KRUS potrąca go na poczet zaległości. Nadto wyjaśnił, że spłacał układ ratalny dopóki wystarczało mu środków, przy czym wyraził żal, iż KRUS rozpatrzył jego zwolnienie lekarskie dopiero po zerwaniu układu ratalnego. Skarżący wskazał, że jego gospodarstwo otoczone licznymi samosiejkami i krzakami, położone jest w znacznej odległości od wsi i dojazd do gospodarstwa jest utrudniony. Posiadane przez niego psy są pomocne przy odstraszaniu dzików, które niszczą jego uprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z 21 września 2016 r. D. Ś. podniósł okoliczności związane z pogarszającym się stanem jego wzroku, czego skutkiem był wypadek w gospodarstwie, podczas cięcia drewna piłą. Podkreślił, że jego gospodarstwo nie mogło przynieść zysku bowiem zostało zniszczone przez wodę i pożar a skutkiem braku dojazdu do posesji jest pozbawienie go możliwości wezwania karetki pogotowia czy straży pożarnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U.2016.1066) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. 2016.718 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany, co do zasady, zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na wstępie należy wskazać, że sprawa była rozstrzygana przez WSA w Kielcach, który wyrokiem z dnia 7 lipca 2016 r. w sprawie sygn. akt I SA/Ke 366/16, uchylił poprzednią decyzję KRUS, z uwagi na naruszenie przepisów art. 7, art. 77, oraz art. 80 k.p.a. Zgodnie z art. 153 ustawy p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wiążą w sprawie organy których działanie, bezczynność, lub przewlekłe postępowanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba, że przepisy prawa uległy zmianie. Ocena prawna, o której stanowi wskazany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. W tak zakreślonych ramach prawnych sprawy, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie albowiem ponowna ocena legalności zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy nie wykonał w sposób prawidłowy zaleceń WSA w Kielcach co do dalszego postępowania w sprawie, czym naruszył przepis art. 153 ustawy p.p.s.a., a co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uchylając rozstrzygnięcie wskazał na zignorowanie przez organ drugiej instancji wszelkich ustaleń i okoliczności potwierdzających aktualną sytuację materialno-życiową wnioskodawcy. Powołując wynikające z protokołu wizytacji okoliczności, które organ pominął, wyjaśnił, że analiza zdolności płatniczych zobowiązanego wymaga zawsze ustalenia aktualnej wysokości osiąganych dochodów oraz ponoszonych wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami i wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego. Dopiero analiza sytuacji materialnej istniejąca w dacie rozstrzygania daje organowi możliwość oceny, czy sytuacja materialna i życiowa pozwala i w jakim zakresie, na zapłatę należności. Nie może budzić wątpliwości, że skarżący wnioskując o umorzenie należności powoływał się na ważny interes zobowiązanego, wynikający ze złego stanu zdrowia, trudnej sytuacji materialnej determinującej brak możliwości płatniczych. Wskazywał zatem na przesłankę umorzenia określoną w przepisie art. 41 a ust 1 pkt 1 u.u.s.r., zgodnie z którym organ może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na wniosek zainteresowanego, w przypadkach uzasadnionych jego ważnym interesem, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Istnienie przesłanki ważnego interesu może uzasadniać sytuacja materialna wnioskodawcy i wynikająca z niej niemożność opłacania składek. Zatem obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a., jak wskazał WSA w wyroku z 7 lipca 2016 r. sygn. akt I SA/Ke 366/16, było ustalenie możliwości płatniczych przez dokonanie analizy jego aktualnych dochodów, wydatków oraz relacji między nimi. Ważny interes w umorzeniu należności ze względu na trudną sytuację zobowiązanego zachodzi bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego podstawowych potrzeb życiowych. Ustalenia i ocena organu, uwzględniając treść wniosku oraz wskazania WSA w Kielcach, winny zatem koncentrować się na zbadaniu, czy zapłata należności nie spowoduje zagrożenia dla możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych zobowiązanego. Organ rozpoznając ponownie sprawę przeprowadził postępowanie wyjaśniające i ustalił wysokość dochodów miesięcznych skarżącego na kwotę 931,87 zł, na którą składają się dochody z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G. w formie zasiłku celowego (w lipcu 100 zł), oraz zasiłek okresowy 84,08 zł, dochody z gospodarstwa rolnego wyliczone na podstawie obwieszczenia z 23 września 2015 r. Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego - 337,79 zł, z zasiłku chorobowego - 410 zł oraz dochody sezonowe ze zbierania sprzedaży jagód, jeżyn grzybów pozwalający na wykup leków i żywności, oraz miesięczne wydatki - 404,96 zł (energia elektryczna, woda, gaz leki, żywność). Organ wskazując na powyższe ustalenia oraz przyjętą na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego wartość posiadanych gruntów rolnych (65.645,48 zł powiększoną o wartość zabudowań) wyprowadził wniosek, że nie zachodzą okoliczności pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia, dającej podstawę do umorzenia należności. Należy zauważyć, że przepis art. 41 a ust. 2 u.u.s.r. przewiduje odrębną podstawę umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność, która ma miejsce w przypadku, gdy stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku, z którego można efektywnie dochodzić należności oraz brak jest możliwości potrącenia zadłużenia ze świadczeń. Skarżący, jak wskazano wyżej, nie odwoływał się do przesłanki całkowitej nieściągalności, lecz wskazywał na sytuację materialną skutkującą brakiem możliwości zapłaty należności. Podkreślić należy, że postępowanie w przedmiocie umorzenia jest prowadzone na wniosek, który zakreśla granice rozpoznania przez organ. Jeżeli zobowiązany powołuje się na brak możliwości płatniczych w kontekście przesłanki ważnego interesu, to organ tych okoliczności nie może pozostawić poza zakresem rozpoznania. Organ pozostawił poza rozważaniami ocenę przesłanki określonej w art. 41 a ust 1 pkt 1 u.u.s.r., stanowiącej podstawę wniosku i wskazań WSA, co oznacza, że organ nie rozpoznał wniosku jak również nie wykonał wskazań zawartych w wyroku WSA w Kielcach, czym naruszył przepis art. 153 ustawy p.p.s.a. W ocenie Sądu, organ ustalając wysokość miesięcznych dochodów zobowiązanego na kwotę 931,87 zł przekroczył zasady zakreślone przepisem art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., dokonana ocena jest oceną dowolną. Jak wskazał WSA w Kielcach w wyroku z 7 lipca 2016 r. ustaleń w przedmiocie osiąganego dochodu miesięcznego, należy dokonać przy uwzględnieniu aktualnej, na datę orzekania, sytuacji zobowiązanego, czyli uwzględniać wszystkie możliwe źródła dochodu. Podnieść należy, że dochody które z natury mają charakter czasowy – zasiłek celowy, zasiłek chorobowy (za okres od 8 lipca do 17 sierpnia 2016 r., - protokół z wizytacji w gospodarstwie) nie stanowią stałego źródła dochodów. Są niewątpliwą pomocą dla zobowiązanego, ale w czasie ściśle określonym i z uwagi na czasowy charakter nie może być traktowane jako trwałe zabezpieczenie spłaty należności. Uwzględnienie zatem przy wyliczeniu przeciętnego miesięcznego dochodu zasiłku chorobowego przyznanego wyłącznie za okres jednego miesiąca, jest wadliwe w sytuacji, gdy z akt sprawy nie wynika, by skarżący pobierał zasiłek chorobowy w dłuższym okresie. Przedmiot postępowania w niniejszej sprawie związany jest z wnioskiem zobowiązanego o umorzenie składek z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od 3 kwartału 2004 r. do 2015. 2/06. W myśl przepisu art. 41a ust 1 pkt 1 u.u.s.r., instytucja umorzenia ma zastosowanie jedynie wtedy, gdy istnieje należność, znana jest jej wysokość i ta wysokość nie jest sporna. Wysokość należności z tytułu składek może mieć znaczenie dla oceny przesłanek umorzenia i może rzutować na ewentualne rozstrzygnięcie w przedmiocie zastosowania ulgi. Nie ulega bowiem wątpliwości, że na ocenę okoliczności faktycznych konkretnej sprawy w aspekcie przesłanek ważnego interesu zainteresowanego oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego tj. ocenę możliwości płatniczych strony i w konsekwencji ewentualnej zapłaty należności, istotny wpływ ma m.in. wysokość ustalonych i dochodzonych od niego należności. W postępowaniu w przedmiocie umorzenia należności organ jest zobligowany z urzędu wykazać prawidłowo kwotę należności z tytułu składek, której dotyczy wniosek, bowiem umorzenie tej właśnie konkretnej kwoty stanowi przedmiot postępowania, a przedmiot taki musi być jednoznacznie i prawidłowo określony. Nie jest bowiem możliwe umorzenie należności, które nie istnieją. Zgodnie z przepisem art. 41 b u.u.s.r., w brzmieniu obowiązującym w roku 2004 termin przedawnienia należności z tytułu składek, wynosił 10 lat, licząc od dnia wymagalności. Z dniem 1 stycznia 2012 r. został zmieniony przepis art. 41b ust. 1 u.u.s.r., przez określenie 5 letniego terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. 2011.232.1378) do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (art. 27 ust 2 tej ustawy). Wskazać należy, że w przepisie art. 41b przewidziano zdarzenia które mają wpływ na bieg terminu przedawnienia; zawieszenie (art. 41 b ust 3, 4, 5 ), przerwanie biegu terminu przedawnienia (ust. 6). Uwzględniając fakt, że przedmiotem postępowania są należności z tytułu składek poczynając od 3 kwartału 2004 r., obowiązkiem organu było ustalenie i wyjaśnienie w uzasadnieniu decyzji czy należności nie wygasły w części na skutek upływu terminu przedawnienia, ewentualnie czy i jaki wpływ na bieg terminu przedawnienia miała stosowana ulga - układ ratalny. Brak ustaleń w tym zakresie wskazuje na wadliwe ustalenia stanu faktycznego w zakresie wysokości należności z tytułu składek, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni powyższe uwagi, ustali i przedstawi w uzasadnieniu decyzji czy i jaki wpływ na wysokość należności będących przedmiotem wniosku ma upływ terminu z art. 41 b ust 1 u.u.s.r., czy miały miejsce okoliczności mające wpływ na bieg terminu przedawnienia, rozważy i oceni materiał dowodowy w aspekcie unormowania art. 41a ust 1 pkt 1 u.u.s.r. przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c., orzeczono jak w sentencji wyroku