I SA/Ke 730/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec,, Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Szyszka, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 27 stycznia 2011r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia 29 września 2010r.; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. 1.1 Decyzją z dnia [...]. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]nr [...]odmawiającą J. W. umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego i Fundusz Pracy. 1.2 Organ szczegółowo wyjaśnił przesłanki umorzenia należności z tytułu składek zawarte w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009r. Nr 205 poz. 1585 ze zm.)- dalej: u.s.u.s., przewidujące taką możliwość tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Jednocześnie wskazał, że stosownie do treści art. 28 ust. 3 a ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umorzone, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania takich należności określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Organ podniósł, że ciężar udowodnienia stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej spoczywa na zobowiązanym. 1.3 Organ wskazał, że w dniu 20 kwietnia 2010r. wpłynął do organu pierwszy wniosek o umorzenie należności składkowych, rozpatrzony odmownie decyzją z dnia [...]. nr [...]. Następnie wnioskiem z dnia 28 lipca 2010r. J. W. ponownie wniósł o umorzenie należności z tytułu nieopłacenia składek, powołując się na trudną sytuację materialną. 1.4 W toku postępowania ustalono, że źródłem utrzymania sześcioosobowej rodziny są dochody uzyskiwane z tytułu: świadczenia emerytalnego pobieranego przez ojca zobowiązanego K. W. w kwocie 1.289,27 zł brutto miesięcznie oraz świadczenia emerytalnego pobieranego przez matkę zobowiązanego M. W. w kwocie 769,61 zł brutto miesięcznie. Dodatkowym dochodem rodziny był zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem otrzymywany z Miejskiego Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej przez żonę zobowiązanego M. W. w łącznej kwocie 1.844 zł (zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem wypłacony za okres od 1 stycznia 2009r. do 31 grudnia 2009r.). Za lata 2008r. i 2009r. zobowiązany nie osiągnął dochodu i nie składał zeznań rocznych. 1.5 Miesięczne wydatki rodziny to kwota około 1.694 zł w tym: wydatki ponoszone w związku z utrzymywaniem mieszkania pod adresem ul. P. 23/1, 28-500 K. W. tj.: energia elektryczna 100 zł, gaz 94 zł, czynsz ( w tym woda, śmieci i ścieki) 220 zł, ogrzewanie 40 zł; wydatki ponoszone w związku z utrzymaniem domu pod adresem D. 83, 28-530 S. tj.: opał - 558 zł, energia elektryczna 150 zł, woda 50 zł, ścieki 20 zł, śmieci 15 zł, gaz 47 zł, leki 400 zł. W związku z zapaleniem stawu biodrowego zobowiązany miał przeprowadzoną operację lewego biodra. W wyniku zabiegu operacyjnego ma krótszą nogę, na stałe usztywniony staw biodrowy, co w znacznym stopniu ogranicza możliwość poruszania się. Ojciec zobowiązanego leczy się na zapalenie żylaków natomiast matka na zwyrodnienie stawów. Wydatki związane z leczeniem (konsultacje lekarskie, leki) wynoszą miesięcznie około 400 zł (wydatki na leczenie ujęto w zestawieniu wydatków). We wniosku o umorzenie należności, występujący jako pełnomocnicy J. W. M i K. W. wskazali, że otrzymywane przez nich emerytury uległy znacznemu uszczupleniu z tytułu zwiększających się wydatków związanych z ciągle pogarszającym się stanem ich zdrowia. 1.6 Zobowiązany mieszka z rodzicami pod adresem D. 83, 28-530 S.. Pod tym adresem znajduje się ogrodzona nieruchomość z domem o powierzchni około 90 m2 (dwa pokoje, kuchnia i łazienka). Wyposażenie stanowią stare meble pokojowe i kuchenne oraz podstawowy sprzęt RTV i AGD ( kuchnia gazowa, telewizor, lodówka). Dom znajduje się na działce o pow. 1 ha. Wartość domu wraz z działką na której się znajduje - według oświadczenia strony wynosi około 60.000 zł. Przedmiotowa nieruchomość jest własnością siostry zobowiązanego – J. W., która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Rodzice zobowiązanego posiadają mieszkanie o pow. 23 m2 znajdujące się pod adresem ul. P. 23/1, 28-500 K. W.. W mieszkaniu tym zamieszkuje żona – M. W. wraz z dziećmi. Według strony nie jest możliwe zamieszkanie całą rodziną w ww. mieszkaniu ze względu na mały metraż, dlatego też zameldowany jest on i zamieszkuje w domu pod adresem D. 83, 28-530 S.. Mieszkanie przy ul. P. 23/1 składa się z pokoju kuchni i łazienki. Wyposażone jest w stare meble pokojowe i kuchenne oraz podstawowy sprzęt RTV i AGD, których łączna wartość wynosi 1.000 zł. Wartość mieszkania wynosi z kolei około 40.000 zł. Zobowiązany posiada z żoną M. W., na zasadach współwłasności małżeńskiej, działkę o pow. 0,0546 ha położoną w obrębie gminy S.. Jest także właścicielem samochodu osobowego marki SKODA OCTAVIA z 2002r. o wartości około 14.000 zł. Nie posiada żadnych zobowiązań z tytułu zaciągniętych kredytów w bankach, ani pożyczek zaciągniętych u osób prywatnych. 1.7 Organ wyjaśnił, że za odmową umorzenia należności ZUS przemawiał fakt, że sytuacja materialna jest stabilna. Rodzina uzyskuje stały dochód, a jego wysokość po pomniejszeniu o kwoty niezbędnych wydatków na utrzymanie pozwala na spłatę powstałego zadłużenia z tytułu składek bez pozbawienia rodziny zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto strona posiada nieruchomości i ruchomości, których wartość znacznie przewyższa zadłużenie względem ZUS. Organ, po ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego uznał, że J. W. nie udowodnił w przeprowadzonym postępowaniu zaistnienia w swojej sprawie przesłanki do umorzenia należności które określonych w § 3 ust. 1 pkt. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. 1.8 We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy rodzice zobowiązanego, będący jego pełnomocnikami, podnieśli, że gdyby J. W. został zawiadomiony o zaległościach wcześniej, tzn. zaraz po ich powstaniu, to uregulowałby zadłużenie. Teraz natomiast dodatkowo naliczono znaczne odsetki, których nie są w stanie spłacić, gdyż syn ze względu na usztywnione biodro ma problemy z wykonywaniem jakichkolwiek prac a oni są już osobami starszymi, schorowanymi w związku z czym ich emerytury w głównej mierze przeznaczone są na leki i konsultacje lekarskie. M. i K. W. wskazali również, że dochód, który osiąga rodzina przeznaczony jest również na naukę dzieci oraz wyżywienie i ubranie. Natomiast samochód, którego prawnym właścicielem jest ich syn, został zakupiony przez nich ze środków, które odkładali przez lata i jest wykorzystywany do wożenia ich do lekarza. Odnosząc się do tych argumentów organ podniósł, że dochody rodziny zobowiązanego w ostatnim okresie nie uległy zmianie, a sytuacja materialna rodziny jest trudna ale stabilna. Wprawdzie na utrzymaniu rodzina ma dwoje dzieci, jednakże są one w wieku 16 i 18 lat i nie wymagają stałej opieki. Zatem M. W. może podjąć pracę zarobkową (nie przedłożono dokumentów świadczących o niezdolności do pracy) i przezwyciężyć trudności finansowe rodziny. 1.9 Podsumowując organ stwierdził, że w przypadku J. W. nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności składkowych wymienione w art. 28 ust. 3a i Rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. 2.1 W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach J. W. podniósł, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winna zostać uchylona. W ocenie skarżącego, spełnia on przesłanki zawarte w art. 28 ust. 2 w zw. z art. 30 i 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych, ponieważ należność składkowa jest nieściągalna. Skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i nie posiada majątku, z którego można egzekwować należności. Zdaniem strony, wykazał on, zgodnie z art. 28 ust. 3a cyt. ustawy i Rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, że opłacenie należności pozbawiłoby rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W chwili obecnej skarżący i jego żona są bezrobotni, a na utrzymaniu mają dwoje uczących się dzieci w wieku 16 i 18 lat. Skarżący wskazał też, że zmuszony był korzystać z pomocy otrzymywanej z Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. W. 2.2 J. W. podniósł, że jest osobą schorowaną, wymagającą środków finansowych na leczenie. Podkreślił również, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwrócił się o zapłatę zaległych składek po prawie 11 latach, przez co odsetki przekraczają 3-krotnie sumę należności głównej. Zaległości bez odsetek kilka lat temu skarżący byłby w stanie spłacić, natomiast po latach, gdy suma zadłużenia doszła do ogromnej kwoty, nie jest to możliwe. 3.1 W odpowiedzi na skargę organ powtórzył argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: 4.1 W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że wyeliminować z obrotu prawnego można rozstrzygnięcie naruszające prawo w sposób o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej p.p.s.a.). Istotnym jest też, że w myśl dyspozycji art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozpoznający skargę nie jest związany jej granicami. Skarga jest zasadna albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo. 1. Wniosek o umorzenie należności z racji nieopłaconych składek z tytułu działalności gospodarczej skarżący J. W. umotywował swoją trudną sytuacją majątkową. Oznacza to, że materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia był przepis art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13.X.1998r. system ubezpieczeń społecznych (DZ.U.2009.205.1585 ze zm.) dalej u.s.u.s. oraz § 3 rozp. Min. Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (DZ.U.03.141.1365.). 2. Obowiązkiem organu było zatem w myśl art. 77 § 1 kpa zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyczerpujące zbadanie i rozpatrzenie wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, celem ustalenia czy w sprawie zachodzą przesłanki ( opisane w § 3 cyt. rozporządzenia) a zezwalające na umorzenie należności. 3. Obowiązkowi powyższemu organ nie sprostał. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki wskazane w cyt. rozporządzeniu. Konstatacje tą poprzedził ustaleniem, że rodzina skarżącego składa się z 6 osób, przy czym dochody z emerytur pobierają jedynie rodzice skarżącego w łącznej kwocie brutto 2058,88 zł miesięcznie (1289,27 plus 769,61). Wydatki rodziny ustalono na kwotę ok. 1694 zł. Pozostająca do dyspozycji rodziny skarżącego kwota pozwala zdaniem organu tak na utrzymanie jak i na spłatę powstałych zaległości. Organ wziął przy tym pod uwagę, że J. W. jest niepełnosprawny gdyż na skutek przebytej choroby na usztywniony staw biodrowy i jedna nogę krótszą. 4. Zgodnie z § 3 ust. 1 zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuacje rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny w szczególności gdyby opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłyby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych czy przewlekłej choroby zobowiązanego pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu. Mimo nałożonego przepisami kpa ( art. 7, 77 § 1, 107 § 3) obowiązku organ nie rozpatrzył całego materiału dowodowego co skutkuje dowolnością ustaleń faktycznych. W sprawie IIIARN 55/94 OSNAPiUS 1995, nr 83 Sąd Najwyższy wskazał , że " jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym czy nie w pełni rozpatrzonym...". Mimo ustaleń , że skarżący jest osobą niepełnosprawna (sztywny staw biodrowy, krótsza noga) organ nie ustalił czy jest on w stanie podejmować pracę zarobkową stosowną do jego wykształcenia. Okoliczność ta miałaby zasadnicze znaczenie dla ustalenia zaistnienia przesłanek § 3 rozp. gdzie wprost wskazano przewlekłą chorobę uniemożliwiającą uzyskiwanie dochodów pozwalających na spłatę należności. Brak rozważenia powyższej , istotnej z punktu widzenia prawa materialnego okoliczności powoduje niedopuszczalną dowolność w ustaleniach faktycznych organu. 5. Nie jest też poprawna konstatacja organu, że sytuacja materialna skarżącego i jego rodziny jest na tyle dobra, że opłacenie zaległych składek nie doprowadziłoby do niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ( § 3 ust. 1 pkt 1 rozp.). Organ prawidłowo przeanalizował dochody i wydatki rodziny jednakże w świetle doświadczenia życiowego wyciągnięte wnioski nie są poprawne. Nie jest bowiem poprawny pogląd, że sześć osób utrzyma się za 365 zł miesięcznie (przyjmując nawet dochody brutto) i jeszcze skarżący będzie mógł spłacać zadłużenia wykazane w decyzji. Sytuacji w tym zakresie nie zmienia fakt, że skarżący wspólnie z żoną są właścicielami małej nieruchomości czy taż fakt posiadania przez niego starego samochodu. Przywołać w tym miejscu należy pogląd wyrażony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy( ISA/Bd 142/09 LEX nr 558755) gdzie Sąd ten wskazał, że " trudno przyjąć, że miesięczny dochód w wysokości ok. 1000 zł dla dwóch osób, po potrąceniu niekwestionowanych kosztów utrzymania mieszkania oraz leków (kwota ok. 560 zł) jest wystarczajmy dla zaspokojenia podstawowych potrzeb dwuosobowej rodziny. Wnioski takie w świetle zasad doświadczenia życiowego nie znajdują uzasadnienia." Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniu z dnia 10.X.2007r. II GSK 176/07 (LEX nr 399183) gdzie wskazał, że uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącej i jej rodziny – posiadanie środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony skarżącej z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu – byłyby wystarczające do pokrycia zadłużenia." Uznając , że sytuacja skarżącego jest na tyle dobra, że opłacenie składek nie pociągnęłoby zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny organ nie przeanalizował również możliwości podjęcia zatrudnienia przez żonę skarżącego wskazując jedynie iż w poprzednich latach pobierała z ośrodka pomocy społecznej zasiłek rodzinny. Tym samym i w tym zakresie doszło do naruszenia przez organ zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa. Lakoniczność uzasadnienia tezy, że wskazana niewielka kwota jaką dysponuje cała rodzina po odliczeniu wydatków jest wystarczająca do pokrycia zaległości narusza też zasadę przekonywania ( art. 11 kpa) polegająca na obowiązku organu szczegółowego uzasadnienia swego stanowiska oraz wzięcia pod uwagę wszelkich argumentów strony postępowania. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie decyzji winno bowiem zawierać wyczerpująca ocenę materiału dowodowego, wykładnię zastosowanych przepisów i ocenę przyjętego stanu faktycznego świetle obowiązującego prawa. Jest to istotne tak z punktu widzenia cytowanego wyżej art. 11 kpa jak i art. 107 § 3 kpa określającego elementy jakie winno zawierać faktyczne i prawne uzasadnienie decyzji. Wskazane uchybienia w ustaleniu i rozważeniu stanu faktycznego mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy albowiem przekładały się na subsumcje ustalonego stanu faktycznego na przepis prawa materialnego. 6. Ponownie rozpoznając sprawę organ winien wziąć pod uwagę wskazane wyżej uwagi co pozwoli prawidłowo ustalić i rozważyć stan faktyczny sprawy. Prawidłowe ustalenia faktyczne pozwolą dopiero na wskazanie czy sytuacja skarżącego wyczerpuje dyspozycję § 3 cyt. wyżej rozporządzenia, co ewentualnie otworzy drogę do rozważenia umorzenia zaległości. 7. Przypomnieć zatem należy, że przedmiotowe rozstrzygnięcie wydane będzie w ramach tzw, uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet przy ustaleniu przesłanek do umorzenia, organ ma możliwość odmowy umorzenia należności, co jednak musi uzasadnić, biorąc pod uwagę tak ważny interes osoby zobowiązanej jak i stan finansów ubezpieczeń społecznych. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniu z dnia 21 maja 2009r. II GSK 1045/08 (LEX nr 564200) badając powyższe okoliczności nie sposób oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego w tym jego funkcji ochronnej, nie pozwalającej na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny. Nadto w badaniu funkcji ochronnej zdaniem NSA należy brać pod uwagę odległą datę powstania zaległości co przekłada się na wielokrotnie przekraczające należność główną odsetki za zwłokę. 4.8 Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.