I SA/Ke 92/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędzia WSA Maria Grabowska, Protokolant Starszy inspektor sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2018 r. sprawy ze skargi W.W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności składkowych 1.uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z z dnia [...] r. nr [...] 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz W.W. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję tego organu z [...]nr [...] odmawiającą W.W. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że w okresie od 5 maja 2016 r. do 27 września 2017 r. W.W. prowadził działalność gospodarczą, w czasie której nie opłacał składek z tytułu tej działalności. Podjął jej prowadzenie po przejściu na emeryturę, z tytułu której otrzymał świadczenie w wysokości 1.380,80 zł netto. Od kwietnia 2016 r. zaczął leczyć się onkologicznie, a z uwagi na odległe terminy było to leczenie prywatne. Z leczeniem związana była konieczność zakupu drogich leków. Od stycznia 2017 r. stan zdrowia stale się pogarsza. Wnioskodawca zaciągnął pożyczkę na pokrycie kosztów leczenia. Działalność gospodarcza w 2016 r. przyniosła straty w wysokości 4.706,41 zł. W.W. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z 81-letnią małżonką K. W., która otrzymuje emeryturę w wysokości 1.100 zł netto. Podejrzewana jest u niej choroba nowotworowa i Alzhaimera. Małżonka wymaga stałej opieki i z tego powodu wnioskodawca musi korzystać z pomocy innych osób. Wnioskodawca nie pracuje zawodowo, nie pobiera zasiłków i nie korzysta z innych form pomocy. Ponosi stałe miesięczne wydatki: wizyty lekarskie 150 zł, zakup lekarstw 180 zł, koszty badań, ścieki 70 zł, energia elektryczna 102 zł, węgiel około 2.000 zł w sezonie, śmieci 42 zł, gaz 50 zł, telefon 40 zł, internet 30 zł, ubezpieczenie emerytalne, artykuły chemiczne i spożywcze 1.000 zł, rata kredytu 370,98 zł. Zobowiązanie pieniężne z tytułu podatku płatne za rok wynosi 439 zł. Jest właścicielem domu o powierzchni 48 m2. Posiada pojazd FS-Lublin z 1999 r., figuruje też jako właściciel fiata 126 z 1990 r. oraz FS-Lublin z 1998 r. Sprzęt RTV i AGD wycenił na 600 zł. Organ podniósł, że w przypadku W.W. nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności wynikająca z art. 28 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 121, zwanej dalej: "u.s.u.s."). Przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie zaszła z przyczyn oczywistych, przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zaszły, ponieważ nie prowadzono postępowania upadłościowego ani likwidacyjnego działalności, z kolei przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s. nie zaistniały, ponieważ strona uzyskuje dochody z emerytury i jest możliwa skuteczna egzekucja . Naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sadowy nie stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Ostatnia przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie zaszła, ponieważ koszty zadłużenia nie są niższe od kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. W związku z powyższymi ustaleniami organ przeszedł do analizy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenia). Podniósł, że umorzenie na podstawie tych przepisów możliwe jest tylko wobec należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Organ wskazał, że nie zaszła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, ponieważ wnioskodawca nie prowadzi już działalności gospodarczej. Podniósł, że małżonkowie otrzymują świadczenia emerytalne, które przewyższają minimum socjalne, nie można więc uznać, że zachodzi przesłanka związana z trudną sytuacją materialną czy ubóstwem, wnioskodawca nie korzysta z pomocy społecznej. Fakt spłaty innych zobowiązań, w tym kredytu na leczenie, nie stanowi szczególnej okoliczności przemawiającej za umorzeniem, a jedynie świadczy o możliwości spłaty zadłużenia wobec ZUS w układzie ratalnym. W przypadku wnioskodawcy nie zaszła szczególna okoliczność czy sytuacja drastyczna uzasadniająca zastosowanie instytucji umorzenia. Odnośnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ podniósł, że problemy zdrowotne wnioskodawcy i jego małżonki nie miały wpływu na możliwość prowadzenia działalności od maja 2016 r. do września 2017 r. Ponadto wnioskodawca pobiera świadczenie emerytalne, które jest wypłacane bez względu na stan zdrowia. W sprawie nie zaszła też przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach W.W. zarzucił: 1/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez ich nie zastosowanie w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika, że zachodzą przesłanki do ich stosowania, a tym samym umorzenia zaległości skarżącego, 2/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia poprzez błędne przyjęcie, że w stosunku do skarżącego nie zachodzą przesłanki do ich zastosowania wobec zaprzestania przez skarżącego prowadzenia działalności gospodarczej, podczas gdy z brzmienia przepisu wynika, że prowadzenie działalności gospodarczej w chwili wydawania decyzji jest przesłanką do ich stosowania; 3/ naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. poprzez nie podjęcie przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, w szczególności brak rzetelnego wyjaśnienia czy sytuacja materialna skarżącego pozwala na spłacenie zaległych składek bez uszczerbku dla egzystencji skarżącego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że informował organ, iż w okresie zarejestrowania działalności gospodarczej znacząco podupadł na zdrowiu, z czym wiązała się konieczność zaciągnięcia kredytu na leczenie. W chwili obecnej skarżący jest schorowany i przeważającą część świadczenia emerytalnego przeznacza na leczenie swoje i małżonki. Organ nie dokonał rzetelnej oceny, czy spłata należności z tytułu składek pozbawiłaby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem skarżącego, okoliczność pobierania świadczenia emerytalnego nie może być uznana za przyczynę wyłączającą możliwość zastosowania przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Skarżący zarzucił, że organ nie uwzględnił jego przewlekłej choroby oraz konieczności sprawowania opieki nad chorą małżonką, co pozbawiło go w okresie prowadzenia działalności gospodarczej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ powinien ustalić, jaki wpływ na egzystencję skarżącego i jego małżonki będzie miało ewentualne uregulowanie należności. Organ pominął wpływ zaciągniętych zobowiązań na sytuację materialną skarżącego. Nie uwzględnił w ocenie dowodów, jaki ewentualny wpływ na dalszą egzystencję skarżącego ma ewentualna spłata zobowiązań, szczególnie w kontekście pogarszającego się stanu zdrowia małżonków. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Ocenie sądu podlega zatem zgodność aktów administracyjnych z przepisami prawa materialnego i procesowego. Przy czym sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, jak też powołaną podstawą prawną, jest natomiast związany granicami sprawy (art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a."). Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo. Organ prawidłowo wskazał na podstawę materialnoprawną umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, tj. art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s. Przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, natomiast w ustępie 3. wymieniono przesłanki całkowitej nieściągalności. W niniejszej sprawie Zakład prawidłowo ustalił, że przesłanka ta nie występuje. Skarżący posiada bowiem stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, z którego możliwa jest skuteczna egzekucja. Wobec ustalenia braku przesłanki nieściągalności, organ przeprowadził postępowanie w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności: 1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2. w przypadku poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3. w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z treści zacytowanych przepisów wynika, że w celu ustalenia istnienia ww. przesłanek konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej. Przy czym organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia korzysta ze swobody uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego – t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm., dalej zwana "K.p.a."), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Dążąc do załatwienia sprawy organ zobowiązany jest też mieć na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Dokonując tych czynności organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 K.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Swobodna ocena dowodów, by nie przekształciła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz zachowaniem określonych reguł tej oceny, m.in. logiki, doświadczenia życiowego, wszechstronności. Zdaniem Sądu, w przedmiotowej sprawie proces decyzyjny organu został przeprowadzony wadliwie. Organ zgromadził wprawdzie materiał dowodowy w zakresie sytuacji materialnej i rodzinnej zobowiązanego, jednak jego ocena okazała się wybiórczą i pobieżną, niespełniającą wymogów określonych wyżej wymienionymi przepisami K.p.a. Organ ustalił dochody skarżącego i jego małżonki uzyskiwane ze świadczeń emerytalnych oraz ponoszone przez nich wydatki związane z utrzymaniem własnym i domu. Wskazał na nieruchomość, w której małżonkowie mieszkają. Opisał problemy zdrowotne małżonków, w tym choroby, jakie ich dotyczą oraz wymienił związane z tym koszty wizyt lekarskich i zakupu lekarstw. Ustalił też, że małżonkowie nie korzystają z pomocy społecznej. Okoliczności powyższe, choć zostały przytoczone przez organ, nie zostały jednak poddane analizie w kontekście przesłanek zawartych w przepisie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ nie rozważył, czy ze względu na ustalony stan majątkowy i rodzinny małżonków Wojtasików są oni w stanie opłacić należność w wysokości 4.612,56 zł, ani czy spłata tej należności nie pozbawiłaby małżonków możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Są to przesłanki wynikające wprost z treści powołanego przepisu, których rozważenie jest niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. W tym celu konieczne jest ustalenie sytuacji bytowej zobowiązanego i jego rodziny, ale nie wystarczy tu jednak wskazanie wysokości dochodów i wydatków, konieczne jest bowiem ustalenie relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Tylko bowiem ustalenie takiej relacji pozwala na dokonanie oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy. W zaskarżonej decyzji nie przedstawiono jasnej oceny wynikającej z porównania ustalonych dochodów ze świadczeń emerytalnych z comiesięcznymi wydatkami małżonków. Ogólnikowi stwierdzono natomiast, że małżonkowie otrzymują świadczenia emerytalne przewyższające minimum socjalne, z czego organ wywiódł wniosek, że nie można uznać, aby w rodzinie zachodziła przesłanka związana z trudną sytuacją materialną czy też ubóstwem. Konkluzja organu pomija przy tym podkreślaną przez W.W. w toku postępowania administracyjnego kwestię problemów zdrowotnych jego oraz jego małżonki. Organ odniósł się do tej kwestii wskazując, że wnioskodawca pobiera świadczenie emerytalne wypłacane bez względu na stan zdrowia. Jakkolwiek skarżący rzeczywiście pobiera świadczenie emerytalne niezależnie od jego stanu zdrowia, to jednak należy podkreślić, że sytuacja zdrowotna pozostaje w bezpośrednim związku z jego sytuacją materialną. Skarżący akcentował w trakcie postępowania, że dodatkową działalność gospodarczą rozpoczął w związku ze wzrostem wydatków na leczenie w 2016 r. Przerwał jej prowadzenie m.in. ze względu na stan zdrowia. Zaciągnął kredyt na opłacenie kosztów leczenia. Przebywał w szpitalu, z czym wiązała się konieczność zakupu dodatkowych leków. Wskazał też na problemy zdrowotne małżonki i podejrzenie choroby nowotworowej także u niej. Kwestie te, powołane przez organ ale nierozważone, nie pozwalają na przyjęcie, że organ w realiach rozpoznawanej sprawy dopełnił ciążącego na nim obowiązku rozeznania całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych, w tym przede wszystkim ustalenia, czy na poziomie uzyskiwanych dochodów i pogarszającego się stanu zdrowia obojga małżonków możliwe jest realne wywiązanie się przez skarżącego ze zobowiązania wobec ZUS i czy zapłata zaległości nie zagrozi ich egzystencji. Innymi słowy, organ nie rozważył, czy w świetle miesięcznych dochodów, braku możliwości (właśnie ze względu na chorobę) podjęcia dodatkowego zatrudnienia, konieczności ponoszenia wydatków na leczenie, a także konieczności opłacania rachunków i wydatków na normalną codzienną egzystencję, skarżący ma możliwość spłaty zaległych składek. Organ winien te wszystkie okoliczności przeanalizować w kontekście ich wpływu na przesłankę umorzenia postępowania wyszczególnioną w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Powyższe oznacza, że w realiach przedmiotowej sprawy organ nie przeprowadził należycie postępowania merytorycznego, którego wynik uprawniałby do zaakceptowania stanowiska co do nie wystąpienia w sprawie przesłanki do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Jak już wyżej zaakcentowano, przyjęte założenia są zbyt ogólnikowe i nie pozwalają uznać je za prawidłowe i wyczerpujące w świetle art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. Jak słusznie wskazano w skardze, Zakład naruszył niniejsze przepisy. To w konsekwencji czyni zaskarżoną decyzję pozbawioną prawidłowego uzasadnienia, wbrew wymogom z art. 107 § 3 K.p.a. Podsumowując, opisane wyżej okoliczności prowadzą do wniosku, że w postępowaniu uchybiono zasadom procedury administracyjnej nakazującym dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego poprzez wyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego. Dopiero zaś wszechstronne wyjaśnienie sprawy w kontekście przepisów prawa materialnego, przy zachowaniu przepisów postępowania administracyjnego, w tym w szczególności przedstawionych powyżej, daje prawo do podjęcia decyzji o umorzeniu lub nie należności w kontekście przepisu art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia. Przepisy te stanowiły przedmiot zarzutów skargi, ale ponieważ organ nie ocenił materiału dowodowego, zarzuty te są przedwczesne i na tym etapie postępowania nie mogą podlegać rozważeniu przez Sąd rozpoznający niniejszą sprawę. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ określi relację zachodzącą pomiędzy dochodami i wydatkami małżonków, uwzględniając przy tym wydatki na leczenie małżonków. Oceni, czy i w jakim zakresie sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala na zapłatę należności. Nadmienić jedynie należy, że taka analiza prowadzi do wniosku, że środki jakimi dysponują małżonkowie W. po poczynieniu koniecznych wydatków na utrzymanie bieżące i leczenie, są znikome. Do uznania organu pozostaje, czy w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego pozwalają one na spłacenie należności. W związku z tymi uchybieniami należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza wskazane przepisy K.p.a. w stopniu, który miał istotne znaczenie dla sprawy. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji z 7 listopada 2017 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a. w zw. z art. 135 tej ustawy. Rozstrzygnięcie o kosztach (wynagrodzenie adwokata – 480 zł) w punkcie 2 wyroku uzasadnia przepis art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. i w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c art. 135art. 200 w zw. z art. 205 § 2 § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265).