II SA/Ke 1080/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2017 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją z [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania E. S. od decyzji Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta z [...] orzekającej o odmowie umorzenia E. S. kwoty 720,00 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego w postaci dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej, przyznanego na L. T. , wypłaconego za okres od 1.11.2014 r. do 31.07.2015 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wnioskiem z 25 maja 2016 r. E. S. zwróciła się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Rozpatrując ten wniosek organ I instancji ustalił, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwójką swoich dzieci oraz matką. Miesięczne dochody za okres od marca do maja wyniosły około 1.677 zł, a złożyły się na nie kwoty: 800 zł z tytułu wynagrodzenia za pracę E. S., 207 zł z tytułu świadczeń rodzinnych, 320 zł z tytułu alimentów płaconych na L. T oraz 350 zł z funduszu alimentacyjnego przyznanych na syna D. S. Ponadto dodatkowym źródłem dochodu jest świadczenie wychowawcze przyznane w kwocie po 500 zł miesięcznie na każde z dzieci na okres od 1.04.2016 r. do 30.09.2017 r. W miesiącu czerwcu do wypłaty za okres od 1.04 do 30.06.2016 r. była kwota 3000 zł, a od 1.07.2016 r. do 30.09.2017 r. kwota 1000 zł miesięcznie. Z kolei miesięczne wydatki rodziny oscylują wokół kwoty 576 zł. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że sama ponosi takie wydatki jak czynsz - 300 zł, prąd ok. 200 zł co drugi miesiąc oraz gaz około 200 zł co drugi miesiąc. Ponadto opłaca internet w wysokości 46 zł miesięcznie oraz telefon 30 zł. Dodała również, że nie korzysta z pomocy społecznej ani z dofinansowania do mieszkania oraz, że jej matka nie podejmowała pracy zarobkowej, gdyż pomagała jej w opiece nad dziećmi, ale obecnie poszukuje pracy. Dalej Kolegium cytując treść art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm.) zauważyło, że środki przewidziane w tym przepisie powinny być stosowane wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca. Organ II instancji stwierdził, że w omawianej sprawie nie występują okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Dla oceny, czy po stronie rodziny zobowiązanego zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności", dające podstawę do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, nie mniej istotny od faktycznej sytuacji materialnej rodziny jest bowiem potencjał dochodowy jej członków. Ocena spełnienia powyższej przesłanki musi obejmować nie tylko aktualną sytuację finansową zobowiązanego i jego rodziny ale także ocenę, czy członkowie rodziny posiadają zdolność do podjęcia pracy lub do pozyskania środków z innych źródeł. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, nie może być ona stosowana wobec osób, które co prawda znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale posiadają zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu. Organ powołał wyrok WSA w Gdańsku z 5 kwietnia 2013 r. sygn. akt III SA/Gd 30/13, w którym wskazano, że szczególnych okoliczności uprawniających organ do m.in. umorzenia należności nie należy utożsamiać wyłącznie z sytuacją dochodową. Mogą być to wypadki losowe - wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, składające się na "okoliczności szczególne". W ocenie Kolegium organ I instancji zasadnie uznał, że nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Strona jest bowiem osobą czynną zawodowo, ma stale źródło dochodu w postaci wynagrodzenia, ani ona, ani pozostali członkowie rodziny nie legitymują się orzeczeniem o niepełnosprawności. Zdaniem organu II instancji na ocenę, że w sprawie nie występują szczególnie uzasadnione okoliczności nie mają również wpływu okoliczności, że koszty utrzymania strony, po wydaniu decyzji przez organ I instancji, wzrosły z uwagi na wynajęcie samodzielnego mieszkania oraz zatrudnienie pomocy do opieki nad dzieckiem. W ocenie Kolegium tego rodzaju sytuacja za "szczególną" uznana być nie może, gdyż strona podejmując takie decyzji winna była rozważyć, czy jest w stanie ponosić takie wydatki, wiedząc, że ciąży na niej obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych ustalony ostatecznymi decyzjami. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzje E. S. wskazała, że decyzja ta jest bardzo krzywdząca. Podniosła, że z zasiłków i dodatków korzystał również jej konkubent, a tylko na niej spoczywa obowiązek zwrotu należności. Dalej podniosła, że w tym momencie została sama z dwójką dzieci. Utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wysokości 800 zł miesięcznie oraz z alimentów na syna w kwocie 350 zł i alimentów na córkę w wysokości 320 zł, zasiłku rodzinnego na dzieci w łącznej kwocie 207 zł, oraz świadczenia 500+, łącznie 2677 zł miesięcznie. Z kolei miesięczne stałe wydatki wynoszą 1530 zł, a więc zostaje jej 1147 zł miesięcznie. Resztę wydaje na bieżące potrzeby głównie dzieci. Skarżąca podkreśliła, że wcześniej mieszkała z matką, ale gdy zaczęła ona nadużywać alkoholu musiała wyprowadzić się z domu. Kwotę 3000 dostała jako wyrównanie zasiłku wychowawczego i wydała ją na kaucję za mieszkanie oraz częściowe umeblowanie mieszkania. Dodała, że niedawno wykryto u niej cukrzycę III typu. Cały listopad przebywała na zwolnieniu lekarskim co spowoduje zmniejszenie jej pensji. Ponadto musi przyjmować insulinę, która nie jest tanim lekiem. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowej skarżąca oświadczyła, że jej sytuacja znowu uległa zmianie, gdyż po śmierci matki przeprowadziła się do mieszkania spółdzielczego jakie po niej zostało, które jest zadłużone na kwotę 9.000 zł. Ma troje rodzeństwa, które zamieszkuje poza O. Kaucję jaką wpłaciła wynajmujący zwróci po upływie okresu wypowiedzenia. Dodała, że z uwagi na cukrzycę, która się u niej ujawniła będzie zatrudniona tylko do końca marca. Okazała pismo Spółki Tesco podpisane przez kierownika działu personalnego z 16 stycznia 2017 r. o przedłużeniu okresu wypowiedzenia umowy o pracę do 31 marca 2017 r. oraz orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z 28 grudnia 2016 r., zaliczające ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Podstawę prawną złożonego przez skarżącą wniosku o umorzenie świadczenia nienależnie pobranego stanowi art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny", dających organom możliwość umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego na podstawie tego przepisu winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej. Zatem organ, rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, powinien dokonać oceny całokształtu sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy, tj. ustalić, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia mieszczą się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Przed wydaniem decyzji organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności, czy pozbawienie zobowiązanego świadczeń nie pogorszy jego sytuacji na tyle, że będzie on zmuszony ubiegać się o kolejne świadczenia. Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę rozstrzygniętą decyzją organu I instancji. Organ odwoławczy nie może zatem ograniczyć się tylko do kontroli decyzji organu I instancji, a obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę. Oznacza to, że wydając decyzję organ odwoławczy winien uwzględnić stan faktyczny istniejący w dacie wydawania tej decyzji. W niniejszej sprawie niewątpliwie sytuacja rodzinna i materialna skarżącej uległa zmianie pomiędzy rozstrzygnięciem sprawy przez organ I instancji, a wydaniem zaskarżonej decyzji. O tej zmianie Kolegium wiedziało z odwołania, w którym E. S. wskazała, że wyprowadziła się z mieszkania matki i że w związku z tym ponosi dużo większe wydatki na mieszkanie jak i na pomoc w opiece nad dziećmi. Organ II instancji nie podjął żadnych czynności zmierzających do ustalenia powodów, dla których skarżąca zdecydowała się na opuszczenie dotychczasowego miejsca zamieszkania, ograniczając się do stwierdzenia, że "strona podejmując takie decyzji winna była rozważyć, czy jest w stanie ponosić takie wydatki, wiedząc, że ciąży na niej obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych ustalony ostatecznymi decyzjami. Bez wyjaśnienia powodów podjęcia decyzji o wyprowadzeniu się organ odwoławczy nie powinien uznawać, że związana z tym zmiana sytuacji finansowej rodziny skarżącej na gorszą jest bez znaczenia dla oceny zasadności wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza w sytuacji, gdy w stosunku do E. S. zostały wydane jeszcze inne decyzje, zobowiązujące ją do zwrotu łącznie kwoty 3600 zł. Takie działanie organu świadczy o naruszeniu przepisów postępowania: art. 7, 8 i 77 kpa w stopniu, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Dlatego też zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zmianami). Ponieważ jak wynika z okazanych na rozprawie przed sądem przez skarżącą dokumentów w postaci orzeczenia o jej niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, wypowiedzenia umowy o pracę, jej sytuacja rodzinna i majątkowa uległa kolejnej istotnej zmianie, na podstawie art. 135 p.p.s.a. za uzasadnione Sąd uznał uchylenie także decyzji organu I instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organ będzie obowiązany wyjaśnić, jaka jest aktualnie sytuacja zdrowotna, rodzinna i majątkowa skarżącej i następnie ustalić, w jaki sposób zwrot świadczeń będzie miał wpływ na sytuację życiową zobowiązanej i jej dzieci, w szczególności czy pozbawienie jej tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia sytuacji materialnej, że będzie ona zmuszona ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Jak bowiem wskazał NSA w swoim wyroku z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie I OSK 377/15, z kompetencji, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ administracji może skorzystać jedynie wówczas, gdy stwierdzi, że po stronie osoby, która nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Z uwagi na cel wyjątkowej regulacji ustanowionej w art. 30 ust. 9 w/w ustawy, chodzi tu w przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja nienależnie pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji (LEX nr 2118769).