II SA/Ke 149/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański, Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2019r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku celowego I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata F. I. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...], po rozpatrzeniu odwołania W.S. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta z [...], odmawiającej przyznania pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego specjalnego z przeznaczeniem na pomoc przy wchodzeniu do domu i zapewnienie wejścia (schodów) do lokalu, zabezpieczenie podłóg na ganku z płyty OSP-surowej, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 2 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Do wydania tej decyzji doszło w następujących okolicznościach: Wnioskami z 20 sierpnia 2018 r. i 27 sierpnia 2018 r., rozpoznanymi zgodnie z wolą W.S. łącznie, zwrócił się on do MOPR o udzielenie pomocy społecznej przy wchodzeniu do domu i zapewnienie wejścia (schodów) do lokalu. Decyzją z [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta, Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie odmówił przyznania pomocy w postaci celowego zasiłku specjalnego z przeznaczeniem na pomoc przy wchodzeniu do domu i zapewnienie wejścia (schodów) do lokalu oraz zabezpieczenie podłóg na ganku. Jako podstawę swego rozstrzygnięcia organ ten wskazał między innymi przepisy art. 11 ust. 2 oraz art. 107 ust. 1, 4 i 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 ze zmianami), dalej przywoływanej jako ustawa, zaś w uzasadnieniu, że wnioskodawca określił swoje oczekiwania co do pomocy na milion złotych, w ustalonym terminie przeprowadzenia wywiadu, to jest 10 września 2018 r. odmówił wejścia z pracownikami socjalnymi do swojego domu, co spowodowało, że nie było możliwe przeprowadzenie tego dnia wywiadu środowiskowego, a następnie nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu 24 września 2018 r., wskazując, że ma zajęty termin z uwagi na konsultacje u adwokata, ani nie potrafił wskazać żadnego konkretnego terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, mimo obowiązku współdziałania, o którym mowa w art. 4 ustawy o pomocy społecznej oraz obowiązku pomocy organowi w ustaleniu sytuacji faktycznej. W odwołaniu od tej decyzji W.S. zarzucił, że została ona wydana z pobudek rasistowsko ksenofobicznych i że jest ciężko chory i nie został poinformowany jakiej pomocy organ od niego żąda. Za każdym razem wizyty pracowników drzwi i okna były szeroko pootwierane mogli więc wchodzić bez przeszkody z jego strony. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując się na ustalenia organu I instancji wskazało, że wnioskodawca gospodaruje samodzielnie, utrzymuje się z renty inwalidzkiej w wysokości 1.534,18 zł netto miesięcznie, zajmuje 1 pokój w dwupokojowym domu z kuchnią i łazienką położonym w K. przy ul. [...]. Organ podkreślił, że ponieważ zostało przekroczone ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 634 zł, uprawniające do zasiłku celowego przyznawanego podstawie art. 39 ust. 1 i 2 ustawy, organ I instancji czynił starania, aby ocenić sytuację strony pod kątem możliwości przyznania specjalnego zasiłku celowego w oparciu o art. 41 tej ustawy. Kolegium stwierdziło, że materiał dowodowy sprawy dowodzi, że powyższe okoliczności zostały ustalone w oparciu o dokumenty uzyskane z urzędu, a także ustne oświadczenia strony, natomiast faktycznej sytuacji wnioskodawcy nie udało się ustalić, ponieważ W.S. uniemożliwiał przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Organ II instancji zaznaczył, że 27 sierpnia 2018 r., został ustalony ze stroną termin przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Jak wynika z notatki służbowej pracowników socjalnych, podczas ustalonej wizyty 10 września 2018 r. W.S. zapraszał pracowników socjalnych do mieszkania ale sam nie chciał do niego wejść, gdyż jak twierdził, ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie wchodzić do mieszkania, bo wykonany przez właściciela schodek jest zbyt wysoki. Dodał, że śpi na podwórku lub w szopie. Z uwagi na to, że wnioskodawca odmówił wejścia do domu wspólnie z pracownikami, nie było możliwości sporządzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. W.S. zachowywał się arogancko, krzyczał, często zmieniał zdanie odnośnie zadawanych pytań co do określenia jego potrzeb w związku ze złożonym wnioskiem o pomoc. Zachowanie strony uniemożliwiło pracownikom doprecyzowanie jakich form pomocy czy świadczeń pieniężnych strona oczekuje oraz uniemożliwiło przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Pismem z 12 września 2018 r. organ I instancji zawiadomił stronę po raz kolejny o wyznaczeniu na 24 września 2018 r. podjęcia przez pracowników socjalnych ostatecznej próby wejścia w środowisko aby przeprowadzić wywiad środowiskowy oraz pouczył, że brak współdziałania strony z pracownikiem socjalnym i udzielenia konkretnych odpowiedzi na zadawane pytanie, może skutkować odmową przyznania świadczenia. Jak wynika z notatki służbowej z 21 września 2018 r. wnioskodawca osobiście przyszedł tego dnia do siedziby organu i złożył pismo, w którym poinformował, że 24 września 2018 r. ma wyznaczone konsultacje u adwokata przyznanego z urzędu. Pracownik socjalny przyjmujący to pismo zaproponował inne daty przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, ale strona na żadną z podawanych dat nie wyraziła zgody. Kolegium podkreśliło, że w postępowaniu o udzielenie pomocy społecznej, prócz czynności, jakie podejmuje sama osoba ubiegająca się o pomoc, szczególnie ważne jest czy współpracuje ona z instytucjami, które wspierają ją w celu poradzenia sobie z zaistniałą trudną sytuacją życiową. Jednym z aspektów współdziałania jest respektowanie umówionych z pracownikiem socjalnym terminów do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a przede wszystkim umożliwienie jego przeprowadzenia. W ocenie Kolegium, postawa wnioskodawcy świadczy o tym, że nie jest on zainteresowany uzyskaniem wsparcia ze strony organu pomocy społecznej, bowiem uniemożliwianie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego skutkuje wydaniem decyzji negatywnej, na co organ I instancji zwracał stronie wielokrotnie uwagę. Organ odwoławczy cytując § 2 ust. 3, 4 i 5 rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. 2016 r. poz. 1406), zwrócił uwagę, że rodzinny wywiad środowiskowy, lub jego aktualizacja, jest nieodzownym elementem postępowania prowadzącego do wydania decyzji przyznającej lub odmawiającej przyznania, świadczenia z pomocy społecznej. Niemożność jego przeprowadzenia uniemożliwia bowiem organowi dokonania oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bo z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. Z orzecznictwa jednoznacznie wynika, że utrudnianie lub uniemożliwianie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w pełni uzasadniają odmowę przyznania świadczenia (por. wyroki WSA w Lublinie z 12 stycznia 2017 r., II SA/Lu 536/16, WSA w Poznaniu z 27 września 2017 r. sygn. akt II SA/Po 397/17). Wobec przedstawionych powyżej okoliczności, zdaniem Kolegium, organ I instancji prawidłowo przyjął, że zachowanie odwołującego stanowiło podstawę do wydania decyzji o odmowie przyznania zasiłku celowego specjalnego. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję W.S. domagał się jej uchylenia, wskazując, że została ona wydana na podstawie nieprawdziwych informacji zawartych w dokumentacji sprawy. Skarżący podał, że posiada nieustanny monitoring swojego życia i kontaktów ze wszystkimi instytucjami i urzędami kieleckimi oraz wniósł, aby Sąd zapoznał się z załączonym monitoringiem i orzekł, czy rzeczywiście nie współpracuje on z pracownikami MOPR i czy rzeczywiście uniemożliwia im przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Podkreślił, że na monitoringu wyraźnie widać, jak on nawet zachęca pracowników MOPR do wejścia do domu. Autor skargi zwrócił uwagę, że skoro SKO zarzuca mu odmowę wpuszczenia pracowników MOPR do mieszkania, to skąd ci pracownicy wiedzą, że on mieszka w jednym pokoju i że w lokalu są dwa pokoje. Ponadto zaznaczył, że nie mógł uzgodnić terminu wywiadu, gdyż podlega leczeniu na oddziale dziennym w szpitalu, o czym organ poinformował. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalanie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie podkreślenia wymaga, że jak wynika z niekwestionowanych w tej części ustaleń organu, skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo i utrzymuje się z renty inwalidzkiej w wysokości 1534,18 zł, co oznacza, że co do zasady przekracza on kryterium dochodowe, uprawniające go do otrzymania pomocy społecznej, poza pomocą przewidzianą w przepisach art. 40, 41, 53a i 91 ustawy. Jak słusznie uznały organy, w niniejszej sprawie jedyną podstawę do ewentualnej pomocy mógłby stanowić przepis art. 41 ustawy, zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany: 1) specjalny zasiłek celowy w wysokości nieprzekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi; 2) zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Jak wynika z brzmienia tego przepisu, decyzja wydawana na jego podstawie jest decyzją uznaniową, co oznacza, że organ może ale nie musi przyznać taką pomoc. Analiza zarówno akt sprawy jak i uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji pozwala na cenę, że organy odmawiając przyznania pomocy nie działały w sposób dowolny, z przekroczeniem granic uznania administracyjnego. Słusznie SKO podkreśliło, że postępowanie w sprawie o przyznanie pomocy społecznej wymaga od osoby ubiegającej się o taką pomoc współdziałania w szerokim tego słowa znaczeniu. Miedzy innymi, aby wydać w takiej sprawie decyzję, konieczne jest dokładne ustalenie zarówno potrzeb jak i sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o pomoc społeczną. Tymczasem, już poczynając od złożonego na urzędowym formularzu wniosku z 27 sierpnia 2018 r. oraz komentarzy skarżącego poczynionych na tym wniosku pod adresem pytań w nim zamieszczonych, W.S. nie wykazywał chęci współpracy w celu ustalenia jego sytuacji osobistej i materialnej. Także jego zachowanie podczas próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w uzgodnionym na 10 września 2018 r. terminie (opisane w notatce z tego dnia) jak i treść protokołu przesłuchania strony z tego samego dnia, świadczą o negatywnym stosunku skarżącego do pracowników socjalnych oraz braku chęci współdziałania w celu ustalenia zakresu potrzeb, których zaspokojenia się domagał. Także niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu w dniu 24 września 2018 r., a także odmowa wskazania innego, dogodnego dla niego terminu okoliczność tę potwierdzają. W tym miejscu, w związku z dołączoną do skargi płytą zawierającą nagrania z monitoringu zauważy należy, że po pierwsze, stosownie do przepisu art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zmianami), dalej p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek strony przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Niewątpliwie nagranie z monitoringu nie może być uznane za dokument w rozumieniu tego przepisu. Po drugie, jak wynika ze znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy pisma MOPR z 15 lutego 2019 r. i co zostało potwierdzone na rozprawie przed sądem przez pełnomocnika skarżącego, nagrania znajdujące się na płycie dotyczą zdarzeń jakie miały miejsce przed złożeniem wniosku w niniejszej sprawie. Zgodnie zaś z art. 107 ust. 4 ustawy, w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, mimo braku zmiany danych. Również w tym miejscu wskazać należy, że w sprawie o sygn. II SA/Ke 69/19 ze skargi W.S., na którą powołał się skarżący na rozprawie, zachodziła inna sytuacja. W niniejszej sprawie opisane przez organy i znajdujące potwierdzenie w materiale dowodowym zachowanie skarżącego uzasadniało stwierdzenie, że nie współdziałał on w sposób należyty przy ustalaniu swojej sytuacji majątkowej i osobistej i faktycznie uniemożliwiał w ten sposób przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Tymczasem zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Zgodnie z art. 107 ust. 1 ustawy1, rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej (...). Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (ust. 4a). Z treści przywołanych przepisów wynika, że rodzinny wywiad środowiskowy lub jego aktualizacja jest nieodzownym elementem postępowania prowadzącego do wydania decyzji przyznającej lub odmawiającej przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. Niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego wymaga współpracy beneficjenta pomocy społecznej z organem, a uchylanie się od tej współpracy, z mocy przepisów ustawy, jest traktowane jako naruszenie przez beneficjenta obowiązku współdziałania z organem pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej (por. wyrok NSA z dnia 19 grudnia 2016 r. sygn. akt I OSK 2186/16). W ocenie Sądu, opisane zachowania skarżącego organ prawidłowo zakwalifikował jako brak współdziałania oraz niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, co uzasadnia odmowę przyznania świadczenia z pomocy społecznej (art. 11 ust. 2 oraz art. 107 ust. 4a ustawy). Dlatego też skarga jako niezasadna podlegała oddaleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł na podstawie art. 151 p.p.s.a. Na zakończenie, jedynie na marginesie wskazać należy, że jak wynika z oświadczenia złożonego przez skarżącego na rozprawie przed Sądem, w maju 2019 r. właściciel budynku (i jednocześnie lokalu, w którym zamieszkuje W.S.) rozwiązał problem związany z wejściem do budynku, co oznacza, że domaganie się przyznania pomocy przy wejściu do budynku straciło swoją aktualność. Jednocześnie zdaniem Sądu, zarzut, jakoby uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawierało paszkwile jest zupełnie nieuzasadniony. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a., ustalając ich wysokość zgodnie z § 21 ust. 1 pkt 1 lit c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 18).