II SA/Ke 160/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Sędzia WSA Jacek Kuza, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 stycznia 2022 r., znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. II SA/Ke 160/22 Uzasadnienie Decyzją z dnia 28 stycznia 2022 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze , po rozpoznaniu odwołania W. B., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Wójta Gminy decyzję z dnia 13 września 2021 r., znak: [...], odmawiającą przyznania W. B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem R. B . W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. Na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia 21 stycznia 2003 r. R. B. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. W art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018, poz. 2220 ze zm., zwanej dalej "uśr") zawarte zostało zastrzeżenie, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, należy się świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo, gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki. Organ ustalił, że R. B. jest całkowicie ubezwłasnowolniony, jego prawnym opiekunem jest matka M. B., legitymująca się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia 17 października 2019 r. Lekarz orzecznik KRUS nie stwierdził, aby M. B. była niezdolna do samodzielnej egzystencji. Kolegium wskazało, że to na matce R. B. w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny i nie przeszedł on na W. B.. M. B. od 2019 r. nie podjęła starań o uzyskanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a organ nie jest uprawniony do oceny jej stanu zdrowia we własnym zakresie. Członkowie rodziny nie mogą w dowolny sposób ustalać między sobą, który z nich będzie sprawował opiekę nad osobą niepełnosprawną i w rezultacie będzie ubiegał się o świadczenie pielęgnacyjne. Organ przyjął, że wprawdzie R. B. wymaga stałej opieki, nie jest jednak osobą leżącą, zapobiegawczo został zaopatrzony w pieluchomajtki, ale do ubikacji idzie o własnych siłach, w asyście. Podobnie asysty wymaga przy utrzymaniu higieny osobistej, nie trzeba go jednak podnosić z łóżka w celu umycia. Czynności asysty nie przerastają możliwości osoby niepełnosprawnej w stopniu umiarkowanym, a więc R. B. może liczyć na pomoc matki. Większych trudności nie powinno jej także sprawiać podanie leków, przygotowanie ubrań, posiłków, opłacenie rachunków, sprzątanie, załatwienie spraw urzędowych. Wnioskodawca nie może skutecznie powoływać się na takie czynności jak sprzątanie, palenie, pranie, gotowanie, odśnieżanie, ponieważ są to czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, wykonywane również przez osoby pracujące. Skoro zatem M. B. obiektywnie może sprawować opiekę nad synem, to obowiązek alimentacyjny nie przeszedł na wnioskodawcę. W skierowanej do tut. Sądu skardze W. B. zarzucił powyższemu rozstrzygnięciu: • naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 uśr poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; • rażącą obrazę prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a uśr poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się brat będący jednocześnie faktycznym opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że wstępni niepełnosprawnego nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy wykładnia funkcjonalna powinna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W oparciu o powyższe skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istotny poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, a nadto o zasądzenie kosztów postepowania i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu podniesiono, że językowa wykładnia art. 17 ust. 1a uśr prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami tej ustawy oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne ma stanowić formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej spowodowanej koniecznością sprawowania opieki nad osobą wymagającą opieki ze względu na stan zdrowia. Pozostając wyłącznie przy wykładni językowej należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Zdaniem skarżącego, powyższa argumentacja znajduje potwierdzenie w przywołanym przez niego orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazało, że skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających zły stan zdrowia M. B., na podstawie których organ mógłby choćby nabrać wątpliwości co do zasadności stanowiska, że może ona sprawować opiekę nad synem. Na poparcie trafności wydanej decyzji Kolegium przywołało wyrok NSA w sprawie I OSK 1027/21. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a cyt. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr ustawodawca nawiązuje więc wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym ("Kro"), a zatem przy jego wykładni uwzględnić należy treść art. 132 Kro, który stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub, gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności uzyska więc dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest gdy takiej osoby nie będzie albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa (por. wyrok NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. I OSK 1700/12). Sąd podziela prezentowany w orzecznictwie pogląd, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie z dalszym stopniem pokrewieństwa, sprawującej faktyczną opiekę i zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności. Zauważa się bowiem, że pozbawienie krewnych wyższego stopnia świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z udokumentowanych i obiektywnych powodów opieki takiej nie mogą sprawować osoby bliżej spokrewnione, nawet jeśli nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie społeczno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP; por. wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16). W rozpoznawanej sprawie skarżący jest bratem wymagającego opieki R. B., a więc jest z nim spokrewniony w drugim stopniu. Wymagający opieki oprócz skarżącego ma także matkę (spokrewnioną z nim w pierwszym stopniu), która jest jego opiekunem prawnym, i która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnoprawności. Wszyscy troje mieszkają w jednym domu. Wprawdzie matka skarżącego posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jednakże zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje, aby nie była ona w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym. Jak wynika z akt sprawy, R. B. nie jest osobą leżącą, a zatem nie wymaga podnoszenia związanego z większym wysiłkiem przy czynnościach opiekuńczych. Potrzebuje jedynie asysty przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych oraz utrzymaniu higieny osobistej. Poza tym czynności opiekuńcze sprowadzają się do podawania leków, przygotowania ubrań, posiłków i ich podania, opłacania rachunków, sprzątania, załatwiania spraw urzędowych. Organ trafnie przyjął, że nie są to czynności przekraczające możliwości osoby 73-letniej, będącej jego opiekunem prawnym (ur. 1949 r.), niepełnosprawnej w stopniu umiarkowanym. Skarżący poza wskazaniem, że jego matka znajduje się pod opieką lekarza internisty nie podał żadnych innych okoliczności podważających to stanowisko organu. Praca zawodowa nie stanowi przeszkody w sprzątaniu domu, paleniu, praniu, gotowaniu, odśnieżaniu, które to czynności wskazał skarżący. Podsumowując, prawidłowe jest stanowisko organu, że skoro matka osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to tym samym może sprawować opiekę nad niepełnosprawnym synem. Również wiek matki skarżącego nie stanowi samej w sobie okoliczności przesądzającej o braku możliwości zapewnienia odpowiedniej opieki niepełnosprawnemu synowi. Jednocześnie skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów wskazujących na to, że matka osoby wymagającej opieki cierpi na takie schorzenia, które bezwzględnie i całkowicie uniemożliwiają sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym synem. Należy podkreślić, że o uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego decydują przesłanki ściśle określone w ustawie i niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia. Decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego ma zatem charakter związany, a nie uznaniowy. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale przyjąć należy, że o opiece w rozumieniu art. 17 ust. 1 tej ustawy można mówić tylko wówczas, gdy ma ona charakter stały i jest długoterminowa. Cechy te jednoznacznie świadczą o tym, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., sygn. I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. I OSK 2454/11). W świetle ustaleń dokonanych w toku postępowania administracyjnego i zaakceptowanego przez Sąd stanu faktycznego nie budzi wątpliwości Sądu stanowisko organu, że sprawowana przez skarżącego opieka nad bratem, z uwagi na rodzaj i czasokres czynności wspomagających brata w jego codziennym funkcjonowaniu nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa we wskazanym przepisie, co wynika zarówno z przedłożonego przez skarżącego wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opisu czynności wykonywanych podczas opieki nad bratem, jak i z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Skarżący w istocie wspomaga swą matkę w opiece nad bratem. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa.