II SA/Ke 284/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Ziomek Sędziowie Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal (spr.) Sędzia WSA Jacek Kuza Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2023 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Zaskarżoną decyzją z 6 marca 2023 r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "Kolegium"), po rozpoznaniu odwołania J. P., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta O. Ś. z 12 stycznia 2023 r. znak: [...], którą odmówiono przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką B. C.. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium powołało się na przepisy art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., zwanej dalej "u.ś.r." lub "ustawą") i wskazało, że w niniejszej sprawie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką - B. C. złożyła jej córka - J. P.. Matka skarżącej jest zamężna, legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. z 23 listopada 2022 r. zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności, wydanym do 30 listopada 2023 r. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od - nie da się ustalić. Bezspornym jest zatem, że jest ona osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy i tym samym została spełniona przesłanka dotycząca sytuacji osoby wymagającej opieki. Odnosząc się do rozstrzygnięcia podjętego przez organ pierwszej instancji, Kolegium wyjaśniło, że w wyroku z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K [...] Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji Kolegium podkreśliło, że organ pierwszej instancji odmawiając przyznania skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie da się ustalić dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści tego wyroku i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Niezależnie od powyższego Kolegium wskazało, że spór w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w świetle obowiązujących przepisów J. P. może uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy jest osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności, tj. mąż osoby niepełnosprawnej, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wyjaśniło przy tym, że zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS [...], warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Kolegium wskazało, że wymagająca opieki B. C. ma męża, a więc osobę zobowiązaną do alimentacji w bliższej, niż skarżąca kolejności. Zatem to mąż powinien w pierwszej kolejności wykonywać nałożony na niego obowiązek alimentacyjny. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jednoznacznie wskazuje, że mąż B. C. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem w tej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem matki przed obowiązkiem alimentacyjnym jej ojca. To ojciec jest w pierwszej kolejności zobowiązany do sprawowania opieki nad żoną i tylko legitymowanie się przez współmałżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby w tym córkę. Skoro zatem skarżąca nie była osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej matki, to nie mogła skutecznie ubiegać się o wnioskowane świadczenie z tytułu opieki nad nią. Kolegium oceniło, że brak jest w niniejszej sprawie podstaw, aby obowiązek alimentacyjny przeszedł na skarżącą. Fakt sprawowania przez córkę opieki nad matką nie czyni jej zobligowaną do tego z mocy prawa, a jest jej dobrowolnym wyborem. J. P. wniosła skargę na powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, podnosząc, że nie zgadza się z treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wyjaśniła, że jej ojciec ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. Skarżąca do skargi załączyła zaświadczenie lekarskie ojca, z którego wynika jego niezdolność zapewnienia opieki żonie i dodała, że jest w trakcie uzyskiwania orzeczenia o niepełnosprawności ojca. Skarżąca podkreśliła, że nie została poinformowana, że nie może opiekować się matką, ponieważ w pierwszej kolejności opiekę tę winien sprawować jej ojciec. Zarzuciła, że nie została pouczona przez organ, że w celu przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna przedstawić orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ojca. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Na rozprawie 6 czerwca 2023 r. skarżąca poparła skargę i przedłożyła do akt sprawy kopię orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności A. C., którego oryginał przedstawiła. Przewodniczący okazał skarżącej oświadczenie z 28 lutego 2023 r., w którym wskazała, że jej ojciec nie posiada żadnego orzeczenia o niepełnosprawności. W związku z okazanym oświadczeniem skarżąca wyjaśniła, że prawdopodobnie złożyła je w uwagi na telefon od pracownika MOPS. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57 a (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w ramach powyżej zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie z uwagi na naruszenie przez organy obu instancji przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a przez organ pierwszej instancji również przepisów prawa materialnego. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r." lub "ustawa". Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a ustawy przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przypomnieć należy, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). Stosownie do art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), co oznacza, że materiał dowodowy zebrany w sprawie powinien być kompletny, tj. dotyczący wszystkich okoliczności faktycznych, które mają znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Jednocześnie w toku postępowania organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). Mogą odstąpić od zasady określonej w § 1 tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną (art. 10 § 2 k.p.a.). Organ administracji publicznej obowiązany jest utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1 (art. 10 § 3 k.p.a.). Zgodnie zaś z art. 79a § 1 k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. Przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. wyrok WSA w Szczecinie z 23 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Sz [...] oraz WSA w Gdańsku z 5 kwietnia 2022 r., sygn. akt I SA/Gd [...] oraz wyrok NSA z 17 lutego 2023 r., sygn. akt I GSK [...] - dostępne na stronie internetowej: http;//orzeczenia. nsa. gov. pl. Jak dowodzi lektura akt administracyjnych w sprawie zainicjowanej wnioskiem skarżącej, na żadnym etapie postępowania strona nie otrzymała od organu informacji o konieczności przedłożenia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jej ojca, od którego uzależnione jest uwzględnienie jej wniosku o świadczenie pielęgnacyjne na matkę. Tym samym w sprawie doszło do istotnego naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79a § 1 k.p.a. W kontrolowanej sprawie jest to o tyle istotne, że gdyby organ poinformował stronę o konieczności przedłożenia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jej ojca to takie by złożyła, o czym świadczy przedłożone na rozprawie 6 czerwca 2023 r. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ojca wydane 17 maja 2023 r. po rozpatrzeniu wniosku z 5 kwietnia 2023 r. Niezależnie od powyższych uchybień, organ pierwszej odmawiając przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na fakt, iż daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie da się ustalić, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, ponieważ nie uwzględnił przy orzekaniu treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 1 października 2014 r., sygn. K [...]. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W konsekwencji Kolegium prawidłowo oceniło, że organ pierwszej instancji wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Mając na względzie powyższe, z przedstawionych powyżej powodów uznać należało, że w okolicznościach niniejszej sprawy doszło do istotnego naruszenia art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a k.p.a. skutkującego koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji organów obu instancji. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, mając na uwadze treść uzasadnienia niniejszego wyroku, organ przeprowadzi ponownie postępowanie i wyda właściwe rozstrzygnięcie w sprawie.