II SA/Ke 395/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek Sędzia WSA Agnieszka Banach (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 października 2024 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2024 r. [...] w przedmiocie umorzenia odsetek ustawowych za opóźnienie i części należności oraz odmowy umorzenia części należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2024 r. [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania A. K., uchyliło w całości decyzję Wójta Gminy Ł. z [...] listopada 2023 r. znak: [...] w sprawie odmowy umorzenia należności wynikających z tytułu wypłaconych na rzecz osób uprawnionych: M. D. i B. D. świadczeń z funduszu alimentacyjnego - i w to miejsce orzekło o umorzeniu A. K.: odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych na dzień wydania decyzji Kolegium w wysokości 13.175,85 zł od należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych; części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych (tj. części należności głównej) w kwocie wynoszącej na dzień wydania decyzji Kolegium 10.000,00 zł; o odmowie umorzenia A. K. pozostałej części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych (tj. pozostałej części należności głównej) w kwocie wynoszącej na dzień wydania decyzji Kolegium 62.041,34 zł. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium wskazując na treść art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1993), zwanej dalej "ustawą", wyjaśniło, że decyzja wydawana na podstawie tego przepisu zapada w ramach uznania administracyjnego. Dodało, że działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza dowolności, bowiem doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie przez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej regulacją art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Organ powinien wykazać, że nie ma podstaw do pozytywnego załatwienia podania strony, przy uwzględnieniu przesłanek stawianych przez ustawodawcę. Jak wskazało Kolegium, skarżący ma 45 lat, jest po rozwodzie, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i zamieszkuje w mieszkaniu, które jest własnością matki i siostry. Z ustaleń organu wiadomo, że skarżący pobiera z OPS w O. zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł miesięcznie oraz zasiłek stały w kwocie [...]zł miesięcznie. Kolegium ustaliło, że skarżący orzeczeniami Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności: orzeczeniem z 3 października 2022 r. do 31 października 2023 r. i orzeczeniem z 30 listopada 2023 r. do 30 listopada 2026 r. Z przedłożonej dokumentacji medycznej wiadomo, że skarżący w maju 2021 r. uległ wypadkowi, w wyniku którego doznał urazu głowy i powstał krwiak przymózgowy nad lewą półkulą, w związku z tym miał wykonany zabieg trepanacji czaski. Dłużnik ma zdiagnozowane bóle i zawroty głowy typu uciskowego, padaczkę, nadciśnienie tętnicze, polipy w prawej zatoce szczękowej, zespół zależności alkoholowej, a także nikotynizm. Schorzenia te - jak podał podczas wywiadu środowiskowego 17 października 2023 r. oraz piśmie z 13 listopada 2023 r. powodują niemożność podjęcia zatrudnienia. Z oświadczenia skarżącego wynika nadto, że nie posiada ruchomości, nieruchomości oraz oszczędności. Z ustaleń organów wiadomo także, że skarżący nie spłaca zadłużenia alimentacyjnego. Z jego wypowiedzi podczas wywiadu środowiskowego wynika, że stałe, miesięczne wydatki jego jednoosobowego gospodarstwa domowego oscylują w granicach [...] zł (energia elektryczna, gaz, woda, telefon). Do tego dochodzą wydatki na leki i żywność, które w znacznym zakresie są pokrywane przez matkę, bowiem ta dostarcza mu ciepły posiłek i produkty żywnościowe oraz wykupuje leki. Kolegium po dokładnym rozważeniu aktualnej sytuacji dłużnika stwierdziło, że zgromadzony materiał dowodowy wskazuje na jego trudną sytuację materialno-bytową i uzasadnia zastosowanie ulgi w spłacie zadłużenia wynikającego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci: 1) umorzenia całości odsetek od należności głównej wynoszących na dzień wydania decyzji 13.175,85 zł i 2) umorzenia części należności głównej, tj. kwoty 10.000,00 zł. Zdaniem Kolegium, problemy zdrowotne powodujące utrudnienia w podjęciu aktualnie zatrudnienia, a jednocześnie wymagające nakładów finansowych związanych z koniecznością stałego leczenia i przyjmowania leków są przesłankami stanowiącymi o trudnej sytuacji skarżącego. Biorąc pod uwagę aktualne realia społeczno-ekonomiczne w [...], jak też uwzględniając sytuację dochodową, zdrowotną i osobistą skarżącego, nie jest on w stanie z dochodu (otrzymywanego de facto tylko z OPS w O.) wygospodarować kwoty na spłatę zadłużenia wraz z odsetkami. Sytuacja materialno-bytowa strony jest niewątpliwie trudna. Jednakże jak wynika z akt sprawy skarżący poddaje się leczeniu, zatem można liczyć, że jego stan zdrowia ulegnie poprawie. Kolegium zaznaczyło, że skarżący jest osobą w wieku aktywności zawodowej, a posiadane czasowe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (tj. do 30 listopada 2026 r.) nie dyskwalifikuje go już na zawsze z rynku pracy. W ocenie Kolegium nie można wykluczyć, że w przyszłości - w wyniku polepszenia stanu zdrowia - skarżący nie uzyska kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności, a tym samym, że będzie mógł podjąć pracę zarobkową. Umorzenie pozostałej części należności głównej (tj. kwoty 62.041,34 zł), zdaniem Kolegium, jest co najmniej przedwczesne, gdyż powyższe okoliczności pozwalają na stwierdzenie, że w przyszłości nie jest wykluczone, iż skarżący będzie w stanie spłacić pozostałe zadłużenie. Obecna sytuacja strony nie przekreśla możliwości spłaty pozostałego zobowiązania i nie uzasadnia jego umorzenia w całości. W tym stanie faktycznym, na podstawie analizy akt sprawy, Kolegium postanowiło umorzyć skarżącemu odsetki ustawowe liczone na 28 maja 2024 r. w wysokości [...] zł od należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych oraz umorzyć część należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych w kwocie wynoszącej na 28 maja 2024 r. [...] zł (należność główna), a także odmówić umorzenia pozostałej części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych w kwocie wynoszącej na 28 maja 2024 r. [...] zł (należność główna). A. K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w części dotyczącej punktu 3 tej decyzji, tj. odmowy umorzenia pozostałej części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych: M. D. i B. D. (pozostałej części należności głównej) w kwocie wynoszącej na dzień wydania decyzji Kolegium 62.041,34 zł. Skarżący zarzucił temu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to: 1) art. 7 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji niezastosowanie zasady uwzględnienia słusznego interesu strony; 2) art. 77 § 1 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji dokonanie przez organ dowolnej (częściowej a nie wszechstronnej) oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, tj. błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez ustalenie, że nie istnieją uzasadnione podstawy do umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych, jak również, że można liczyć, iż stan mojego zdrowia ulegnie poprawie, a umorzenie pozostałej części należności jest przedwczesne, jak również, że obecna moja sytuacja nie przekreśla możliwości spłaty pozostałego zobowiązania, podczas gdy mój stan zdrowia nie rokuje poprawy i z przyczyn obiektywnych nie pozwala mi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, oraz spłatę w jakiejkolwiek części; 3) naruszenie prawa materialnego - art. 30 ust. 2 ustawy poprzez jego niezastosowanie w przypadku gdy skarżący spełnia warunki do umorzenia należności w całości. W uzasadnieniu skargi jej autor przedstawił argumentację na poparcie powyższych zarzutów, w oparciu o które wniósł o zmianę przedmiotowej decyzji w zaskarżonej części i umorzenie pozostałej części jego należności głównej z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z pełnymi odsetkami, z uwagi na tragiczną sytuację zdrowotną i życiową oraz brak rokowań co do zmiany tej sytuacji w przyszłości, jak również niemożność spłaty zobowiązania w jakiejkolwiek części. Ponadto wniósł o dopuszczenie dowodu z zaświadczenia lekarskiego z 10 czerwca 2024 r. na okoliczność faktycznego stanu zdrowia skarżącego, niezdolności do pracy, konieczności stałej opieki lub pomocy innej osoby, a nadto, że zmiany w mózgu nie rokują poprawy. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem procesowym z 2 października 2024 r. pełnomocnik skarżącego zgłosił swój udział w sprawie, załączając udzielone mu przez skarżącego pełnomocnictwo. Nadto wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. zaświadczenia lekarza specjalisty o stanie zdrowia pacjenta z 25 września 2024 r. oraz historii zdrowia i choroby w części dotyczącej porad ambulatoryjnych lub wizyt domowych - na okoliczność pogarszającego się stanu zdrowia skarżącego i zdiagnozowania u niego kolejnego schorzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej "p.p.s.a."), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Kolegium w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 30 ust. 2 p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Dokonując wykładni użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego, należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą w art. 2 pkt 3 p.o.u.a., zgodnie z którą dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Co do zasady zatem, sam fakt uzyskiwania niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie może być utożsamiany z okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych (zob. wyrok NSA z 6 sierpnia 2024r., I OSK 2010/23, lex nr 3762944). Dokonując zatem wykładni art. 30 ust. 2 p.o.u.a. i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, należy mieć na uwadze aktualną sytuację dłużnika, ale także należy ocenić, czy istnieją perspektywy poprawy jego sytuacji w przyszłości. Wypada zauważyć, że pomimo, iż w sprawie dotyczącej umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego organ rozstrzyga na zasadzie uznania administracyjnego, to zawsze jednak rolą organu w toku postępowania administracyjnego jest: podjęcie czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), udokumentowanie poczynionych ustaleń w aktach sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz uzasadnienie w sposób przewidziany w art. 107 § 3 k.p.a. wydanej decyzji. Dokumentacja akt niniejszej sprawy wskazuje, że organ odwoławczy, wydając zaskarżoną decyzją w kontrolowanej sprawie tym standardom w pełni nie sprostał. W sprawie zebrano wyczerpujący materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, jednak zebrany w sprawie materiał dowodowy nie został przez Kolegium rozważony z poszanowaniem zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), w każdym razie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji brak jest rozważań wskazujących na przeprowadzenie wszechstronnej, wnikliwej, obiektywnej oceny dowodów (art. 107 § 3 k.p.a.). Dowolna ocena materiału dowodowego zachodzi w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego (zob. ww. wyrok NSA). Niewątpliwie organ odwoławczy dostrzegł, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, osiąga bardzo niskie dochody i ciężko choruje. Z tych bowiem powodów Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji i uwzględniło częściowo odwołanie. Słusznie organ umorzył należności z tytułu naliczonych odsetek ustawowych i część należności głównej. Odmowę umorzenia należności głównej w pozostałej części organ drugiej instancji uzasadnił twierdzeniem, że w przyszłości nie jest wykluczone, iż skarżący będzie w stanie spłacić pozostałe zadłużenie, zatem jego obecna sytuacja nie uzasadnia umorzenia zadłużenia w całości. Zasadnie Kolegium podnosi, że skarżący jest osobą w wieku aktywności zawodowej, a posiadane czasowe orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (tj. do 30 listopada 2026 r.) nie dyskwalifikuje go już na zawsze na rynku pracy. Należy jednak równocześnie zauważyć, że organ, rozpoznając wniosek o umorzenie zadłużenia, powinien przede wszystkim uwzględnić aktualną sytuację życiową, rodzinną i dochodową wnioskodawcy oraz odnieść ją do aktualnej sytuacji społeczno-gospodarczej, w jakiej funkcjonuje strona i zrelatywizować szanse wnioskodawcy na zdobycie środków na spłatę zadłużenia bez konieczności sięgania po pomoc społeczną. Stan zdrowia wynikający z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wskazuje na szereg współistniejących u skarżącego chorób (a dokumenty załączone do skargi tylko na pogorszenie tego stanu zdrowia). Pomimo wieku, na który przypada zazwyczaj szczyt aktywności zawodowej, skarżący jest osobą całkowicie wyłączoną z rynku pracy. Niewykluczone, że w pewnym stopniu odzyska on zdrowie, co być może pozwoli na wykonywanie pewnego rodzaju prac, ale szanse na zatrudnienie na rynku pracy osoby bez pełnej sprawności fizycznej znacznie spadają. Obecna sytuacja zdrowotna, rodzinna i majątkowa wnioskodawcy zmusza go do korzystania z pomocy społecznej. Dochody skarżącego to przecież wyłącznie środki publiczne. Zatem sytuacja, w której strona będzie samodzielna finansowo, jest w dużym stopniu nierealna. Spłata zadłużenia przez wnioskodawcę aktualnie jest oczywiście niemożliwa, skoro skarżący nie uzyskuje własnymi siłami dochodów nawet na poziomie minimum socjalnego. Wzrastające koszty utrzymania i leczenia, utrudniony dostęp do rynku pracy z powodu niepełnosprawności to okoliczności, które skutecznie utrudnią mu osiąganie dochodów wyższych od potrzebnych na zaspokojenie minimum egzystencji. Pomoc społeczna uzupełniona pomocą ze strony matki i siostry, w mieszkaniu u których wnioskodawca zamieszkuje, aktualnie chroni skarżącego przed bezdomnością i funkcjonowaniem w warunkach zagrażających bezpośrednio jego życiu i zdrowiu. Równocześnie pozostająca do spłaty bardzo wysoka (jak na możliwości strony) należność główna w kwocie 62.041,34 zł będzie na nowo generować wzrost długu z uwagi na naliczanie odsetek ustawowych. Te okoliczności powinien był rozważyć organ, analizując wysokość kwoty, jaka winna zostać umorzona. O ile można zgodzić się z organem odwoławczym, że istnieje szansa na poprawę stanu zdrowia skarżącego i jego powrót do aktywności zawodowej (choćby ograniczonej), co mogłoby uzasadniać odmowę umorzenia należności w całości, to jednak z pewnością organ odwoławczy należycie nie wyjaśnił (art. 107 § 3 k.p.a.), dlaczego właśnie kwota 10.000 zł a nie wyższa część należności głównej powinna zostać w tej sprawie umorzona. W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję, organ odwoławczy - zważywszy na przesłanki umorzenia wynikające z art. 30 ust. 2 ustawy - naruszył przepisy postępowania, tj. art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni przedstawione wyżej spostrzeżenia, dokona oceny zgromadzonego materiału dowodowego i wyda rozstrzygnięcie, które w sposób należyty uzasadni.