II SA/Ke 400/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.), Asesor WSA Agnieszka Banach, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 lipca 2018 r. sprawy ze skargi J. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej z [...], odmówiono J.L. umorzenia należności wynikających z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5 662,86 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od 31 grudnia 2015 r. oraz odsetkami za opóźnienie liczonymi od 1 stycznia 2016 r. do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ I instancji ustalił, że J.L. nie pracuje, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jego źródłem utrzymania jest zasiłek stały i nie posiada on żadnych zasobów, z których mógłby korzystać. Odmowę umorzenia należności organ uzasadnił tym, że orzeczona częściowa niezdolność do pracy na stałe nie może stanowić obiektywnej przyczyny wykluczającej podjęcia zatrudnienia adekwatnego do stanu zdrowia, np. w zakładzie pracy chronionej. Ponadto strona nie jest pozbawiona ze względu na swój stan zdrowia oraz wiek możliwości poprawy obecnie trudnej sytuacji materialnej w przyszłości, gdyż nie należy wykluczyć, że z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego uzyska prawo do emerytury. W odwołaniu J.L. zarzucił między innymi, że nie uzyska prawa do emerytury z powodu braku odpowiedniego stażu pracy, spowodowanego schorzeniami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach decyzją z [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy cytując treść art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U.2016.169), dalej zwanej "ustawą", stwierdził, że rozstrzygnięcie podejmowane w oparciu o ten przepisy ma charakter uznaniowy, co oznacza, że umorzenie należności nie jest obligatoryjne nawet wówczas, gdy zostaną spełnione wszystkie przesłanki określone tym przepisem. Kolegium zaznaczyło, że umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Tak więc o ewentualnym umorzeniu należności alimentacyjnych strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria. Przykładowo do okoliczności obiektywnych, uzasadniających umorzenie należności zaliczyć można ciężką chorobę uniemożliwiająca trwale podjęcie zatrudnienia, konieczność sprawowania osobistej opieki nad inna osobą, wykluczającą możliwość znalezienia i podjęcia pracy. Ponadto trudna sytuacja materialna dłużnika w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności nie przesądza o konieczności umorzenia owych należności (por. wyroki WSA we Wrocławiu z 26.04.2013 r. sygn. akt IV SA/Wr 834/12 oraz WSA w Poznaniu z 13.11.2013 r. sygn. akt IV SA/Po 894/13). Oceniając wniosek J.L. z 26 września 2017 r., w którym domagał się on umorzenia wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z powodu braku możliwości podjęcia zatrudnienia w związku ze złym stanem zdrowia, Kolegium zwróciło uwagę, że wnioskodawca jest osobą samotnie gospodarującą, ma 54 lata, mieszka w domu, który odziedziczył po rodzicach. Ponadto posiada wydane na stałe orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, w którym stwierdzono, że może on wykonywać pracę w warunkach pracy chronionej ze wskazaniem pracy pod kierunkiem. Zatem, zdaniem organu odwoławczego, hipotetyczne założenie przez wnioskodawcę, że nie ma on możliwości podjęcia pracy z uwagi na stan zdrowia w sytuacji, gdy pracę taką może podjąć przy spełnieniu warunków wskazanych w powyższym orzeczeniu, nie może stanowić przesłanki umorzenia należności. Ponadto J.L. jest w wieku aktywności zawodowej, a więc jego wiek nie jest przesłanką uniemożliwiającą podjęcie pracy zarobkowej. W konsekwencji nie znajduje potwierdzenia zawarty w odwołaniu zarzut, że zły stan zdrowia oraz wiek uniemożliwiają stronie podjęcie zatrudnienia oraz uregulowanie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. Reasumując organ odwoławczy uznał, że w przedstawionym stanie faktycznym nie ma podstaw do podważenia stanowiska organu I instancji, zgodnie z którym nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na warunkach określonych w art. 30 ust. 2 ustawy. Zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza, że sytuacja odwołującego jest wprawdzie trudna, niemniej jednak nie w takim stopniu, który uzasadniałby zastosowanie najdalej idącej ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci umorzenia tych należności. Dla rozstrzygnięcia sprawy nie bez znaczenia jest okoliczność, że strona jest osobą w wieku aktywności zawodowej, jak też nie jest osobą, która z uwagi na stan zdrowia nie może podjąć żadnego zatrudnienia. Nie bez znaczenia jest także fakt, że umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy nie jest możliwe wywiązanie się ze zobowiązania. Tymczasem wnioskodawca jest osobą posiadającą umiarkowany stopień niepełnosprawności, jednak mogącą wykonywać pracę w warunkach pracy chronionej. Odwołujący nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, które mogłoby go trwale dyskwalifikować z rynku osób poszukujących pracy. Wskazywane w odwołaniu okoliczności, że jego możliwości zarobkowe m.in. ze względu na posiadane kwalifikacje (wykształcenie podstawowe) są mocno ograniczone, nie czynią jego sytuacji wyjątkowej oraz nie mogą stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej względem innych dłużników alimentacyjnych. Brak kwalifikacji nie jest ani samodzielną, ani dodatkową przesłanką umorzenia należności alimentacyjnych. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji, J.L. zarzucił naruszenie: art. 7 kpa poprzez brak należytego wyjaśnienia stanu faktycznego, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez brak wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a także poczynienie wadliwych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji majątkowej, osobistej i możliwości zarobkowych, art. 107 § 1 pkt 6 kpa poprzez zaniechanie przedstawienia wyczerpującego uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie ustalenia dochodów i koniecznych wydatków, stanu zdrowia oraz realnej możliwości podjęcia zatrudnienia, art. 11 kpa poprzez nie wyjaśnienie przyczyn, dla których organ w ramach uznania administracyjnego podjął decyzję dla niego niekorzystną oraz ustalenie w sposób dowolny braku spełnia przesłanek, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, a w konsekwencji brak umorzenia należności. W uzasadnieniu skarżący podał, że od 2007 r. jest objęty pomocą Ośrodka Pomocy Społecznej w formie finansowej i rzeczowej. Ma orzeczony na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności. Jedynym źródłem jego dochodu jest zasiłek stały w kwocie 604 zł. Kwota ta pozwala mu na zaspokojenie życiowych potrzeb jedynie w stopniu minimalnym, a z uwagi na stan zdrowia znaczną jej część wydaje na leczenie i lekarstwa. Nie posiada oszczędności ani wartościowego mienia. Nie ma możliwości uzyskania dodatkowych środków finansowych, a egzystuje tylko dzięki pomocy państwa. Mieszka samotnie w trudnych warunkach socjalno-bytowych. Biorąc pod uwagę stan zdrowia, który jest okolicznością całkowicie niezależną, nie jest w stanie zmienić niniejszego stanu rzeczy. Skarżący podkreślił, że pozostaje w systematycznym i intensywnym leczeniu psychiatrycznym z powodu zaburzeń istniejących na podłożu z pogranicza między upośledzeniem umysłowym stopnia lekkiego a umiarkowanego. Ma zaburzenia lękowo- depresyjne i problemy ze zrozumieniem sytuacji życiowych. Dopiero w wieku 18 lat ukończył podstawową szkołę specjalną. Ponadto cierpi na poważne schorzenia neurologiczne kręgosłupa, niedowład kończyny. Jest po operacji. Wymaga stałego leczenia i rehabilitacji. Jest całkowicie niezdolny do pracy. Powyższe okoliczności potwierdzają załączone aktualne zaświadczenia lekarskie. Zdaniem skarżącego organ w sposób całkowicie dowolny ocenił przedłożoną dokumentację medyczną i nie dokonał w tym zakresie niezbędnych wyjaśnień. Bezpodstawne jest twierdzenie organu, że skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej. Organ zaniechał poczynienia ustaleń co do rodzaju, nieuleczalności schorzenia, braku pozytywnych rokowań poprawy stanu zdrowia oraz jego wpływu na możliwości zarobkowe. Ponadto organy administracyjne obu instancji całkowicie błędnie oceniły potencjalne możliwości poprawy sytuacji życiowej w przyszłości, na tyle by skarżący mógł spłacić swoje zadłużenie. Brak jest logicznego uzasadnienia dla stwierdzenia, że osoba w wieku 54 lat z podstawowym wykształceniem (szkoła specjalna), od wielu lat bezrobotna, ze złym stanem zdrowia, także psychicznego, jest w stanie podjąć zatrudnienie. Biorąc pod uwagę niskie wykształcenie, brak doświadczenia zawodowego, a przede wszystkim problemy zdrowotne, w tym psychiczne, nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia nawet w zakładzie pracy chronionej. Organy obu instancji nie wskazały na jakiekolwiek realne przesłanki pozwalające twierdzić, że w wieku 54 lat istnieją szanse znalezienia zatrudnienia na lokalnym rynku pracy, w dodatku takiego zatrudnienia, z tytułu którego wynagrodzenie pozwoliłoby na pokrycie podstawowych potrzeb i spłatę długu. Twierdzenia organów o realnej możliwości poprawy obecnie trudnej sytuacji materialnej poprzez możliwość podjęcia zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej, a w przyszłości uzyskanie emerytury, są oparte wyłącznie o hipotezy i całkowicie odbiegają od rzeczywistości. Ponadto organy nie mogą odnosić się do zdarzeń, które być może zdarzą się w przyszłości, w sposób oderwany od realiów stanu zdrowia i statusu majątkowego wnioskodawcy. Kończąc wnoszący skargę zarzucił, że jeśli w ocenie organów obu instancji, przedstawione wyżej okoliczności nie mają charakteru "szczególnych", tj. przemawiających za uwzględnieniem jego wniosku, to obowiązkiem organu było zdefiniowanie, jaką sytuację uważa za uzasadniającą umorzenie należności, czego nie uczyniono. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie, w świetle znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, nie mogą budzić wątpliwości następujące okoliczności: 1/ J.L. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym wydanym na stałe, z którego wynika, że niepełnosprawność istnieje od urodzenia, 2/ od 2007 r. jest on objęty pomocą Ośrodka Pomocy Społecznej w S. i jego jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek stały w wys. 604 zł, 3/ ma 54 lata, jest kawalerem, nie ma rodziców ani rodzeństwa, mieszka sam w miejscowości M., w starym drewnianym domu po rodzicach, nadającym się do rozbiórki lub generalnego remontu (karta informacyjna w aktach adm.), 4/ prowadzona przeciwko niemu egzekucja jest całkowicie bezskuteczna (pismo Komornika Sądowego przy SR w S). Jak wynika zarówno z karty informacyjnej sporządzonej przez pracownika socjalnego jak i z pisma Komornika, nie posiada on żadnego majątku. Nadto z dołączonej do akt karty informacyjnej leczenia szpitalnego z 18 kwietnia 2008 r. wynika, że ma niedowład kończyny dolnej, jest po usunięciu jądra miażdżystego L5/S1 i odbarczeniu korzenia L5, cierpi na zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa wielopoziomowego w odcinku szyjnym i lędźwiowym. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzje wydawane na podstawie tego przepisu mają charakter uznaniowy. W tej sytuacji wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela - nawet wówczas, gdy zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. Decyzje uznaniowe powinny być przekonująco uzasadnione, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Uznaniowy charakter takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny, gdyż jest on związany treścią cytowanego przepisu oraz przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7. Wobec tego rozstrzygnięcie sprawy musi zostać poprzedzone wyjaśnieniem i rozważeniem wszystkich okoliczności, a w uzasadnieniu decyzji winny być przedstawione motywy podjętego rozstrzygnięcia. Rolą sądu administracyjnego kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych. Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, ani organ odwoławczy ani organ I instancji z powyższego obowiązku się nie wywiązały, zaś wyciągnięte przez te organy wnioski, że skarżący ma możliwości majątkowe, pozwalające na spłatę zadłużenia, w świetle dowodów, którymi dysponowały, nie mogą być uznane za prawidłowe. Co za tym idzie, wydane przez te organy rozstrzygnięcia uznać należy za dowolne. Faktem jest, że z orzeczenia o niepełnosprawności z 9 grudnia 2009 r. wynika, że skarżący został zaliczony do stopnia umiarkowanego z możliwością wykonywania pracy w warunkach pracy chronionej pod kierunkiem. Jednakże organy nie uwzględniły, zaś Kolegium wręcz stwierdziło, że nie ma to znaczenia, że skarżący ukończył tylko szkołę podstawową specjalną. Tymczasem brak wykształcenia i kwalifikacji zawodowych niewątpliwie przekłada się bezpośrednio na trudności w znalezieniu pracy, nie mówiąc o możliwości znalezienia pracy w warunkach chronionych i pod kierunkiem w miejscowości tak małej jak M., przez osobę upośledzoną umysłowo i dodatkowo cierpiącą na niedowład kończyny dolnej i zwyrodnienie kręgosłupa, pracy z wynagrodzeniem pozwalającym na bieżące utrzymanie się, wykupienie leków oraz spłatę zadłużenia. Podkreślenia wymaga, że J.L. utrzymuje się z zasiłku stałego i innych doraźnie przyznawanych mu świadczeń z pomocy społecznej. Zgodnie zaś z art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1769), zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Tak wiec już ponad 10 lat temu organy pomocy społecznej uznały, że skarżący jest niezdolny do pracy. Stanu tego nie można uznać więc ani za krótkotrwały ani też przemijający. Organ I instancji dodatkowo powołał się na możliwość uzyskania przez skarżącego w przyszłości emerytury. Pomijając kwestię, że jak wynika to z odwołania, skarżący nie ma odpowiedniego stażu pracy, aby świadczenie to uzyskać, to skład orzekający w niniejszej sprawie w całości podziela pogląd zaprezentowany m.in. w uzasadnieniu wyroku WSA w Gdańsku z 24 kwietnia 2018 r. w sprawie IV SA/Gl 86/18 (dostępnym w internetowej bazie orzecznictwa sadów administracyjnych), że na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy nie jest dopuszczalne dokonywanie ocen na podstawie hipotez i domniemywanych zmian sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika, bez należytego potwierdzenia przyszłej zmiany w stosunku do istniejących faktów. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy jest możliwe wtedy, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Żaden z organów w niniejszej sprawie nie uzasadnił w sposób przekonujący, dlaczego jego zdaniem skarżący ma możliwość wywiązania się z obowiązku spłaty zadłużenia albo też, że nie ma takiej możliwości wyłącznie z własnej winy. Dlatego też zdaniem Sądu zaskarżona decyzja jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa oraz art. 30 ust. 2 ustawy, w związku z czym podlegały one uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądem administracyjnym (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302). Ponownie rozpoznając sprawę organ wyeliminuje stwierdzone wyżej nieprawidłowości i w sposób niewadliwy ustali, czy zachodzą podstawy do uwzględnienia wniosku na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy.