II SA/Ke 71/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian, Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 grudnia 2015 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją z dnia 21 grudnia 2015r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania K. D., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Wójta Gminy decyzję z dnia 19 października 2015r. znak: [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym zaliczek alimentacyjnych powiększonych o 5% oraz odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 27.04.2015r. K. D. zwrócił się do GOPS o umorzenie zaległych alimentów, powołując się na swoją trudną sytuację finansową i zdrowotną. Organ I instancji rozpatrując sprawę na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów uznał, że okoliczności sprawy nie uzasadniają umorzenia zaległości. W szczególności podkreślił, że wnioskodawca działał na niekorzyść własnych dzieci, albowiem wyzbył się własnego majątku przekazując nieodpłatnie na rzecz brata dom, który był w budowie w czasie trwania związku małżeńskiego i w którym mieszkały małoletnie dzieci. W odwołaniu od decyzji Wójta Gminy K. D. nie zgodził się z rozstrzygnięciem, podnosząc, że już kilkakrotnie organ odmawiał mu umorzenia zadłużenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało na uznaniowy charakter decyzji wydawanych na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ustaliło, że K. D., lat 59 prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a jego dochód wynosi 542 zł. Wnioskodawca legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31.08.2018r. Wymaga dalszego leczenia i rehabilitacji. W ciągu roku korzysta z rehabilitacji w szpitalach lub sanatoriach przez ok. 4,5 miesiąca. Ponosi koszty związane z wynajmowaniem mieszkania w K. w wysokości 300 zł miesięcznie oraz koszty leczenia w wysokości 200 zł. Nie przedłożył rachunków na potwierdzenie wydatków na leki. Poza pomocą żywnościową nie korzysta z innych form pomocy społecznej oraz pomocy ze strony rodziny. Znaczne zadłużenie wnioskodawcy jest spowodowane brakiem wpłat z tytułu alimentów na rzecz dzieci od 2005r., a zatem za okres kiedy jeszcze nie był osobą niepełnosprawną. Zgodnie ze stanowiskiem strony, nie jest on zainteresowany częściowym umorzeniem zadłużenia, ani rozłożeniem na raty, albowiem jak twierdzi, nie ma perspektyw spłaty z powodów zdrowotnych i finansowych. Powyższe uzasadnia zdaniem Kolegium wniosek, że sytuacja życiowa K. D. jest trudna ze względu na stan zdrowia i niewielkie dochody. Obecnie jednak posiada stały dochód, gospodaruje samodzielnie i nie korzysta z pomocy społecznej, co oznacza, że może spłacać choćby w niewielkim zakresie zadłużenie, które powstało z jego zaniedbania. Zabezpieczenie społeczne nie może służyć przejmowaniu przez podatników ciążącego na rodzicach obowiązku utrzymania dzieci. Organ odwoławczy zaznaczył, że wnioskodawca w razie braku poprawy jego sytuacji, może w przyszłości ubiegać się o umorzenie zadłużenia. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach K. D. zarzucił organom wydanie decyzji z naruszeniem art. 30 ust. 2 ustawy wskazując, że jego stan zdrowia nie ulega poprawie lecz pogarsza się. Zdaniem skarżącego, egzystuje dzięki pobytom w szpitalach, uzdrowiskach i sanatoriach. Nie jest w stanie sam się utrzymać, nie mówiąc już o spłacie zadłużenia, ani teraz ani na przyszłość. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania jeżeli mogły one mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2015r., poz. 859 ze zm.). Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Regulacja powyższa wskazuje zatem, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Ustawodawca używając zwrotu "może umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość pewnego luzu decyzyjnego, polegającego na możliwości wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy administracyjnej. Działanie organu korzystającego z możliwości podjęcia decyzji w ramach uznania administracyjnego musi mieścić się w granicach zakreślonych wynikającym z art. 7 kpa dążeniem do wyjaśnienia prawdy obiektywnej i obowiązkiem załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Przyznany organowi luz decyzyjny może być również częściowo determinowany już w samej treści przepisu upoważniającego organ do działania na zasadzie uznania administracyjnego. Ocena czy przy załatwieniu sprawy administracyjnej doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego, wymaga zbadania czy organ wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. Kontrola sądowa jest więc ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z dnia 8 maja 2002r. sygn. SA/Sz 2548/00). W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Powszechnie przyjmuje się, że jako dowolne traktować należy ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zdaniem Sądu organy obu instancji nie przeprowadziły wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w zakresie analizy sytuacji dochodowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 cyt. ustawy. Argumentacja organów sprowadza się do ustalenia, że choć sytuacja skarżącego jest trudna ze względu na stan zdrowia i niewielkie dochody to jednak dysponuje on stałymi dochodami, gospodaruje samodzielnie i nie korzysta z pomocy społecznej, co oznacza iż może spłacać choćby w niewielkim zakresie zadłużenie. Zaskarżona decyzja, a zwłaszcza decyzja organu I instancji, wyraźnie akcentuje obligatoryjny charakter zobowiązań alimentacyjnych rodziców w stosunku do dzieci. Podkreślić jednak należy, że ustawodawca otwierając, poprzez ustanowienie regulacji z art. 30 ust. 2 ustawy możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie uzależnił jej od oceny postawy zobowiązanego względem jego obowiązku alimentacyjnego. Dlatego, odmowa umorzenia nie może być dokonywana przez pryzmat naganności tego postępowania, ponieważ z woli ustawodawcy o umorzenie może się ubiegać i je uzyskać każdy dłużnik alimentacyjny niezależnie od tego w jakich okolicznościach i z jakich przyczyn stał się dłużnikiem alimentacyjnym. Na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności, np. stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008r., sygn. akt I OSK 1685/07). Skarżący motywował swój wniosek z dnia 27.04.2015r. bardzo niskimi dochodami oraz złym stanem zdrowia – udar mózgu, znaczny stopień niepełnosprawności, które nie pozwalają mu na spłatę zaległych alimentów. Do wniosku dołączono kilkanaście kart informacyjnych leczenia szpitalnego począwszy od 2009r., kiedy skarżący doznał udaru mózgu i orzeczenie z dnia 12.08.2014r. o zaliczeniu ww. do znacznego stopnia niepełnosprawności do 31.08.2018r. potwierdzające, że ustalony stopień datuje się od 30.06.2009r. Z orzeczenia wynika, że K. D. ma naruszoną sprawność organizmu, jest niezdolny do wykonywania pracy oraz wymaga w celu pełnienia ról społecznych długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zgodnie z oświadczeniem z dnia 19.10.2015r. skarżący korzysta z usług rehabilitacji przez cztery do pięć miesięcy w ciągu roku. Utrzymuje się z zasiłku stałego oraz zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej wysokości 542 zł. W ocenie Sądu organ I jak i II instancji nie zweryfikował czy okoliczności związane ze stanem zdrowia - z uwagi na swój charakter, na które skarżący nie ma wpływu, uzasadniają pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącego z dnia 27.04.2015r. W lakonicznym uzasadnieniu mimo stwierdzenia, że sytuacja K. D. jest trudna ze względu na stan zdrowia i niewielkie dochody, organ uznał, iż może spłacać w niewielkim zakresie istniejące zadłużenie. Tymczasem omawianej sprawie organy ustalając, że osiągany przez skarżącego dochód, na który składał się w dniu złożenia wniosku zasiłek stały oraz zasiłek pielęgnacyjny w łącznej wysokości 542 zł, nie wyjaśniły, czy taka kwota zapewni mu minimum egzystencji i pozwoli jednocześnie na realną spłatę istniejącego zadłużenia. Zdaniem Sądu, wobec twierdzeń skarżącego o ponoszeniu wydatków na wynajem mieszkania w kwocie 300 zł miesięcznie, organy powinny poddać wnikliwej analizie kwestię przekazania nieodpłatnie na rzecz brata, będącego w budowie domu mieszkalnego. Istotne byłoby więc ustalenie kiedy i w jakich okolicznościach taki fakt nastąpił i jaki to może mieć wpływ na sytuację materialną skarżącego. Niezbędne powinno być również rozważenie na ile posiadanie 22 letniego stażu pracy w powiązaniu z wiekiem emerytalnym i uzyskaniem emerytury stwarza realną, nie zaś hipotetyczną możliwość spłaty zadłużenia. Przedstawione powyżej argumenty uzasadniają wniosek, iż organy orzekające w niniejszej sprawie nie ustaliły i nie oceniły należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności naruszając art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co przesądza o konieczności wyeliminowania zaskarżonych decyzji z obrotu prawnego. Rozpatrując ponownie sprawę organ I instancji, uwzględniając wskazane wyżej uwagi Sądu, dokona ponownej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w aspekcie przesłanek przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W sytuacji stwierdzenia braków w tym materiale lub wątpliwości co do okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy organ rozważy możliwość przeprowadzenia dodatkowego postępowania wyjaśniającego. Dopiero w oparciu o tak przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i zgromadzony w aktach materiał dowodowy podejmie rozstrzygnięcie którego treści obecnie Sąd nie przesadza, zaś swoje stanowisko uzasadni stosownie do wymogów przewidzianych w art. 107 § 3 k.p.a. Wymienione wyżej naruszenia prawa procesowego, jako że miały wpływ na wynik sprawy, spowodowały konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Ponieważ uchybienia te dotyczą także rozstrzygnięcia organu I instancji, Sąd uznał za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy uchylenie także, w oparciu o art. 135 p.p.s.a., decyzji Wójta Gminy z dnia 19 października 2015r.