II SA/Ke 8/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza Sędzia WSA Beata Ziomek po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 9 lutego 2022 r. sprawy ze skargi E. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 25 października 2021 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania E. P. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta [...] w Ł. z 14 stycznia 2021 r. odmawiającej przyznania ww. świadczenia w formie: - świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, wnioskowanego na U. M., - składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad dzieckiem, wnioskowanej na U. M., - składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad dzieckiem, wnioskowanej na U. M., na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 127 § 2 k.p.a. uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości i w to miejsce orzekło o odmowie przyznania E. P. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej i faktycznej opieki nad siostrą U. M.. W uzasadnieniu Kolegium ustaliło, że w odwołaniu od decyzji organu I instancji E. P., zwana dalej skarżącą, zakwestionowała ją całości zarzucając błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym SKO wskazało, iż poza sporem jest, że U. M. – siostra skarżącej – legitymuje się orzeczeniem zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Opiekę nad nią sprawuje E. P.. Negatywna decyzja organu I instancji opiera się na stanowisku, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje skarżącej, albowiem osoba wymagająca opieki nie spełnia warunków z art. 17a ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych tj. przyczyną odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt, iż nie jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do opieki nad nią. SKO wskazało na art. 17 ust. 1 ww. ustawy oraz art. 128 k.r.o. i zauważyło, że U. M. posiada mamę – L. M. oraz siostrę - skarżącą. Ojciec nie żyje. L. M. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W aktach sprawy znajduje się jedynie kserokopia zaświadczenia lekarskiego z 8 grudnia 2020 r. z którego wynika, że pacjentka jest leczona przewlekle w Przychodni POZ w Ł. . Wymaga oszczędzającego trybu życia, stałego leczenia farmakologicznego i okresowej kontroli neurologicznej. W ocenie Kolegium na podstawie ww. zaświadczenia lekarskiego trudno ocenić, czy faktycznie dolegliwości, na które cierpi L. M., uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad córką. Ponieważ problemy z oceną stanu zdrowia osoby zobowiązanej do sprawowania opieki mogą pojawić się w każdej sprawie dotyczącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ stwierdził, że odmienna niż literalna wykładnia art. 17 ust. 1a ustawy nie powinna mieć miejsca. Sztywne przyjęcie, że tylko osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zwolniona ze sprawowania opieki, jest jasne, nie sprawia trudności interpretacyjnych, a przez to nie doprowadzi do sytuacji, że w dwóch różnych sprawach administracyjnych, podobne stany faktyczne będą inaczej oceniane. Skoro zatem L. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności uznać należy, że jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do opieki nad córką, a to wyłącza możliwość przyznania odwołującej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą. Wskazując na przepisy ustaw z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych SKO stwierdziło, że obowiązek zgłoszenia wnioskodawcy do ubezpieczenia ciąży na organie z mocy prawa, zatem nie ma podstaw prawnych do orzekania w tym zakresie w trybie administracyjnym. Jednocześnie Kolegium zauważyło, że organ I instancji w osnowie decyzji omyłkowo wskazał, że U. M. jest dzieckiem E. P., podczas gdy jest dla odwołującej siostrą. Skargę na decyzję SKO w K. z 25 października 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach złożyła E. P. wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. W skardze zarzucono: - obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez rodziców niepełnosprawnej, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez organ II instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami tej ustawy oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Sprawa została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, albowiem wniosek taki zgłosiła skarżąca, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpatrując sprawę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że osoba wymagająca opieki – U. M., legitymuje się orzeczeniem zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, zaś wnioskodawczyni – E. P. – jest jej siostrą. Nie jest również kwestionowane, że skarżąca faktycznie opiekuje się siostrą, która wymaga całodobowej opieki. Tym samym, wykonując czynności pielęgnacyjne i opiekuńcze przy siostrze, skarżąca nie jest w stanie pracować w gospodarstwie rolnym. E. P. zamieszkuje w jednym domu wraz z U. M. i ich matką – L. M.. Matka skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej przywołanych wyżej przepisów ustawy, orzecznictwo sądowoadministracyjne wypracowało pogląd, że mając na uwadze uregulowanie art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), stanowiącego, iż obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenia wynikające z art. 17 ust. 1a ustawy mogą doznać odstępstwa, gdy osoba uznawana przez ustawodawcę w ujęciu art. 17 ust. 1a ustawy za posiadającego legitymację materialną do prawa do przedmiotowego świadczenia nie jest w stanie sprawować opieki (por. m.in. wyroki NSA z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK [...] oraz z dnia 12 maja 2017 r. sygn. akt I OSK [...], wyrok WSA w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2017 r. sygn. akt II SA/Po [...], dostępne na stronie [...]). Podzielając ten pogląd co do zasady, Sąd zwraca uwagę, że powinien on mieć zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych i oczywistych, których okoliczności wskazują na to, że osoba zobowiązana w pierwszej kolejności z uwagi na swój wiek lub zły stan zdrowia nie jest w stanie świadczyć pomocy na rzecz niepełnosprawnego w stopniu znacznym, najbliższego członka rodziny. W takim przypadku, nawet jeśli osoba ta nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, o jakim mowa w art. 17 ust. 1a pkt 1-3 ustawy, istnieją podstawy do przyjęcia, że jej obowiązek alimentacyjny dotyczący sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, przechodzi na krewnego zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności. W stanie faktycznym sprawy obowiązek alimentacyjny w stosunku do U. M. obciąża jej matkę L. M., a w dalszej kolejności – skarżącą jako siostrę niepełnosprawnej. Taka kolejność obowiązku alimentacyjnego wynika wprost z art. 128 i 129 § 1 k.r.i op. Uwzględniając zaprezentowaną wyżej wykładnię art. 17 ust. 1a ustawy, (mającego zastosowanie w sprawie, gdyż E. P. należy do kręgu osób, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4), skarżącej przysługiwałoby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą w razie spełnienia przesłanek opisanych w art. 17 ust. 1a pkt 1- 3, lub ustalenia, że matka niepełnosprawnej z uwagi na swój zaawansowany wiek lub zły stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną córką, mimo, że nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak podkreślono już wyżej, w tym ostatnim przypadku chodzi jednak o sytuacje wyjątkowe i oczywiste, a więc takie, które pozwalają na niewątpliwie stwierdzenie – bez sięgania do specjalistycznej wiedzy lekarskiej – że sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny przez osobę zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności, jest całkowicie wykluczone. Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w niniejszej sprawie, przy czym nie ma sporu co do tego, że w kontrolowanym przypadku nie zachodzi żadna z przesłanek określonych w art. 17 ust. 1a pkt 1-3 ustawy, uprawniających skarżącą do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na siostrę. W ocenie Sądu, okoliczności sprawy i zgromadzone w niej dowody nie dają podstaw do przyjęcia, że matka U. M. nie jest w stanie sprawować opieki nad córką, a więc, że mamy do czynienia z sytuacją oczywistą i wyjątkową, zwalniającą L. M. z obowiązku alimentacyjnego względem niepełnosprawnej. W toku postępowania skarżąca oświadczyła co prawda, że matka, ze względu na zły stan zdrowia nie jest w stanie opiekować się córką, sama wymaga pomocy osób drugich, jest przewlekle chora, ma nawracające zawroty głowy, "zapomina się", jednak nie są to okoliczności wykluczające – co do samej zasady – możliwość sprawowania opieki przez L. M.. Na okoliczność stanu zdrowia matki skarżąca złożyła zaświadczenie lekarskie z 8 grudnia 2020 r., z którego wynika, że L. M. ma nadciśnienie tętnicze, nawracające zawroty głowy, hypercholesterolemię, wymaga oszczędzającego trybu życia, stałego leczenia farmakologicznego i okresowej kontroli neurologicznej. Zdaniem Sądu, nie są to okoliczności świadczące o braku możliwości sprawowania opieki nad córką w sytuacji, gdy matka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podsumowując, ani w toku postępowania administracyjnego, ani też w skardze skierowanej do Sądu, skarżąca nie powołała się na takie okoliczności, które wyłączałyby całkowicie możliwość sprawowania opieki nad siostrą przez jej matkę, co w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mogłoby ewentualnie aktualizować obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej. Rację ma zatem organ odwoławczy, że skarżącej nie mogło zostać przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponownie podkreślić należy, że samo tylko zaświadczenie lekarskie dotyczące schorzeń, na jakie cierpi matka E. P. i U. M., nie jest wystarczające do uwzględnienia wniosku. Zasada prawdy obiektywnej nakłada na organ administracji prowadzący postępowanie administracyjne obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w zakresie ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, ale nie nakłada na organ - w sprawie takiej jak niniejsza - obowiązku oceny we własnym zakresie stanu zdrowia matki osoby wymagającej opieki. Skoro podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a.