I SA/Kr 1041/13

|Sygn. akt I SA/Kr 1041/13 | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 września 2013 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Paweł Dąbek, Sędziowie: WSA Agnieszka Jakimowicz, WSA Bogusław Wolas (spr.), Protokolant: Iwona Sadowska - Białka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2013 r., sprawy ze skarg Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C.Inspektorat w O., na postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej, z dnia 23 czerwca 2010r. Nr [...] i [...], w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego oraz obciążenia wierzyciela kosztami tego postępowania, I. uchyla zaskarżone postanowienia oraz poprzedzające je postanowienia organu I instancji, II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz strony skarżącej koszty postępowania w kwocie 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych). Naczelnik Urzędu Skarbowego prowadził postępowanie egzekucyjne z majątku S.K. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, za należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i wpłat na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W dniu 13 kwietnia 2010 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego został powiadomiony przez ZUS, że należności objęte przedmiotowymi tytułami wykonawczymi zostały zapłacone. W konsekwencji organ ten postanowieniami z dnia 12 maja 2010 r. umorzył postępowanie egzekucyjne oraz obciążył ZUS, jako wierzyciela, kosztami postępowania egzekucyjnego. W zażaleniach na powyższe postanowienia ZUS domagał się ich uchylenia zarzucając, że w przedmiotowych sprawach nie zachodzą przesłanki wymienione w art. 59 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm.), dalej "u.p.e.a.", gdyż informacja przekazana przez wierzyciela o zapłacie należności nie może stanowić podstawy do umorzenia postępowania egzekucyjnego, a w konsekwencji obciążenia wierzyciela kosztami tego postępowania. Postanowieniami z dnia 23 czerwca 2010 r., nr [...] i [...], Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy zaskarżone postanowienia, stwierdzając, że art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. wymienia enumeratywnie przypadki, których wystąpienie rodzi po stronie organu egzekucyjnego obowiązek wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Wskutek powiadomienia przez ZUS, że należności objęte przedmiotowymi tytułami wykonawczym zostały zapłacone i uległy zmniejszeniu do kwoty 0,00 zł, obowiązek objęty tymi tytułami wykonawczymi przestał być wymagalny, gdyż został uregulowany w całości. Zatem, skoro zaległości zostały zapłacone, a do zapłaty pozostały jedynie koszty egzekucyjne, dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego stało się niedopuszczalne. Wierzyciel, przyjmując w trakcie prowadzonej egzekucji, od zobowiązanej środki pieniężne w celu uregulowania należności, powinien mieć na uwadze art. 115§1 u.p.e.a., który mówi w jakiej kolejności następuje zaspokojenie należności objętych tytułem wykonawczym. Organ odwoławczy uznał, że w takiej sytuacji koszty postępowania egzekucyjnego obciążają wierzyciela na postawie art. 64c §4 u.p.e.a. Podał także, że zgodnie z art. 64c§6 u.p.e.a., koszty egzekucyjne są dochodzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na należność poddaną egzekucji administracyjnej. Brak możliwości posłużenia się tytułem wykonawczym (ponieważ postępowanie egzekucyjne zostało umorzone) nie daje podstaw prawnych do dalszego dochodzenia kosztów od zobowiązanej. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym reprezentowany jest pogląd, że po zakończeniu postępowania egzekucyjnego do majątku zobowiązanego, nie jest możliwe dochodzenie od niego należnych kosztów egzekucyjnych. W tym wypadku należne koszty egzekucyjne pokrywa wierzyciel. W skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie ZUS wniósł o uchylenie zaskarżonych postanowień i poprzedzających je postanowień organu I instancji, jako niezgodnych z prawem. Zdaniem ZUS organ egzekucyjny błędnie uznał, że skierowanie do niego zawiadomienia o uregulowaniu zobowiązań objętych przedmiotowymi tytułami wykonawczymi, jest równoznaczne z wnioskiem o umorzenie postępowania. Do tytułów wykonawczych zostały bowiem dopisane koszty egzekucyjne powstałe w trakcie prowadzenia egzekucji, które należne są organowi egzekucyjnemu. W przypadku dokonania przez zobowiązanego zapłaty należności bezpośrednio na rachunek ZUS, brak jest podstaw do ich rozliczenia na podstawie art. 115 § 1 u.p.e.a., ponieważ Zakład jest wierzycielem w prowadzonym postępowaniu, a nie organem egzekucyjnym. Pokrycie tych kosztów następuje w myśl art. 115 § 1 pkt 1-6 powołanej ustawy. Zgodnie z uzasadnieniem postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej, skoro zobowiązany dokonał wpłaty na rachunek wierzyciela w trakcie postępowania egzekucyjnego, to wpłata ta miała charakter egzekucyjny i podlegała rozliczeniu według ww. przepisu. Strona skarżąca zauważyła, że do poboru kosztów egzekucyjnych uprawniony jest jedynie organ egzekucyjny i w świetle przepisów art. 64c u.p.e.a. mogą one przypadać na jego rzecz. Organ ten jest także ustawowo zobligowany do wydawania rozstrzygnięć w zakresie kosztów egzekucyjnych. Nie może więc być uznany za słuszny pogląd, że to wierzyciel winien dokonać poboru kosztów egzekucyjnych (skoro nie przypadały na jego rzecz) oraz dokonać ich rozliczenia na podstawie ustawy. Zatem umorzenie postępowania przed zbadaniem możliwości ściągnięcia z majątku zobowiązanej powstałych kosztów egzekucyjnych było niezasadne i przedwczesne. Tak samo niezasadne było obciążenie wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. ZUS zaznaczył, że w świetle obowiązujących przepisów obciążenie wierzyciela powstałymi kosztami egzekucyjnymi może mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy okaże się, że nie mogą być one ściągnięte od dłużnika. Musi więc istnieć dowód bezskutecznej egzekucji z majątku dłużnika. Dopiero wówczas można obciążyć kosztami wierzyciela. Podał, że organy egzekucyjne w ogóle nie badały przesłanki ustawowej wynikającej z art. 64c§3 u.p.e.a. W odpowiedziach na skargi Dyrektor Izby Skarbowej w całości podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o ich oddalenie. Wyrokiem z dnia 4 marca 2011 r., sygn. akt I SA/Kr 1353/10, WSA w Krakowie skargi ZUS oddalił. Sąd uznał, że poinformowanie organu egzekucyjnego przez wierzyciela - ZUS, że należności objęte przedmiotowymi tytułami wykonawczymi zostały przez zobowiązaną zapłacone i zmniejszone do 0,00 zł stanowiło podstawę do umorzenia postępowania egzekucyjnego, gdyż w tej sytuacji obowiązek przestał być wymagalny, wobec uregulowania go w całości. Dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego było bezprzedmiotowe. W konsekwencji również zasadne było zdaniem Sądu obciążenie wierzyciela (ZUS) kosztami postępowania egzekucyjnego. Skarga kasacyjna ZUS od powyższego wyroku została uwzględniona przez Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II FSK 1873/11, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Krakowie. Sąd kasacyjny stwierdził na podstawie analizy akt sprawy, a zwłaszcza treści zaskarżonych postanowień Dyrektora Izby Skarbowej , że zaniechanie przez organ egzekucyjny dochodzenia wszystkich należności objętych tytułem wykonawczym po uiszczeniu przez zobowiązaną należności, bez uiszczenia kosztów postępowania egzekucyjnego nie stanowiło wystarczającej przesłanki umorzenia z urzędu tego postępowania na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. oraz obciążenia tymi kosztami wierzyciela zgodnie z art. 64c § 4 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Ponownie rozpoznając sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Skargi zasługują na uwzględnienie. Na wstępie Sąd zaznacza, że w myśl art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej określanej jako "p.p.s.a.", sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Powołany przepis w sposób jednoznaczny wyznacza zatem kierunek postępowania sądu pierwszej instancji, który nie posiada już, na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego swobody w zakresie wykładni prawa, jak również nie może odstąpić od wskazań co do dalszego postępowania, zawartych w wyroku Sądu wyższej instancji. Możliwość odstąpienia od zawartej w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładni prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych w szczególności, jeżeli stan faktyczny sprawy ustalony w wyniku ponownego jej rozpoznania uległ tak zasadniczej zmianie, że do nowo ustalonego stanu faktycznego należy stosować przepisy prawa odmienne od wyjaśnionych przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. wyrok SN z dnia 9 lipca 1998 r., sygn. akt I PKN 226/98, OSNAP 1999, nr 15, poz. 486), jak również w przypadku, gdy przy niezmienionym stanie faktycznym sprawy, po wydaniu orzeczenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, zmienił się stan prawny (tak: H.Knysiak – Molczyk [w:] H.Knysiak – Molczyk, M.Romańska, T.Woś, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis 2005). W rozpoznanych sprawach takie ww. sytuacje wyjątkowe nie miały miejsca, co oznacza, że dalsze rozważania na temat legalności zaskarżonych aktów będą prowadzone w oparciu o stanowisko Sądu wyższej instancji wyrażone w wyroku z 4 czerwca 2013 r. Na wstępie Sąd wskazuje, że zgodnie z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne umarza się jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. W takim przypadku organ egzekucyjny na żądanie zobowiązanego lub wierzyciela albo z urzędu wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego, o czym stanowi § 3 w związku z § 4 tego artykułu. W związku z tym Sąd zauważa, że informacja jaką uzyskał Naczelnik Urzędu Skarbowego od wierzyciela, a więc Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że jego należności zostały zapłacone i uległy zmniejszeniu do kwoty 0,00 złotych jest niewystarczająca do tego, by można było w sposób w pełni uzasadniony umorzyć postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.. W aktach administracyjnych sprawy nie ma nawet powoływanego zawiadomienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zmianie stanu zaległości z dnia 1 kwietnia 2010 roku, jaki skierowany został do organu egzekucyjnego. Sąd nie miał wiec nawet możliwość dokonania analizy jego treści i skonfrontowania jej z ustaleniami jakie przyjął za podstawę rozstrzygnięcia organ nadzoru nad podstępowaniem egzekucyjnym badając zasadność jego umorzenia. Natomiast w zawiadomieniach z dnia 15 listopada 2003 roku o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wynagrodzenie u dłużnika zajętej wierzytelności będącego pracodawcą, obok kwot należności głównej i kwot odsetek, widnieją także kwoty kosztów egzekucyjnych. Tymczasem powołując się na art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Naczelnik Urzędu Skarbowego w postanowieniu z dnia 12 maja 2010 r. zwraca uwagę na uregulowanie przez zobowiązaną należności objętych tytułami wykonawczymi. Organ egzekucyjny nie wskazał jednak dlaczego skierowane do niego zawiadomienie uznał za podstawę umorzenia postępowania egzekucyjnego. Ma to natomiast istotne znaczenie zwłaszcza z uwagi na fakt, że nie tylko w zawiadomieniach z dnia 15 listopada 2003 roku o zajęciu prawa majątkowego, lecz w klauzulach o skierowaniu tytułu wykonawczego do egzekucji wskazano, iż tytuł ten zostaje skierowany do przymusowego ściągnięcia wymienionych w nim należności wraz z kosztami egzekucyjnymi. Rzeczą bezsporną jest również to, że koszty takie rzeczywiście powstały w toku postępowania egzekucyjnego. Należy w związku z tym, dla dokonania pełnej oceny stanu sprawy, odnieść się do przepisu art. 64c§6 cytowanej ustawy. Najpierw jednak należy zaznaczyć, że z treści art. 64c§1 u.p.e.a. wynika, że koszty egzekucyjne obciążają zobowiązanego. Koszty egzekucyjne podlegają przymusowemu ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej. Według §6 art. 64c u.p.e.a. koszty egzekucyjne powstałe w egzekucji należności pieniężnej są dochodzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na tę należność, chyba że przepisy niniejszej ustawy stanowią inaczej. Oznacza to, że dopóki wierzyciel nie wniósł jasno i wyraźnie, wobec uregulowania należności przez zobowiązanego, o umorzenie postępowania i nie wycofał tytułu wykonawczego, egzekucja powinna być kontynuowana, z ograniczeniem do kosztów egzekucyjnych. Słusznie więc Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w skardze na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 23 czerwca 2010 r. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 12 maja 2010 r. zwraca uwagę, że zawiadamiając o zapłaceniu należności, Zakład nie wnosił o umorzenie postępowania, gdyż do tytułów wykonawczych dopisane zostały koszty egzekucyjne powstałe w trakcie zastosowania środków egzekucji administracyjnej należności pieniężnej, które należne są organowi egzekucyjnemu. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego wobec zobowiązanej S.K., Naczelnik Urzędu Skarbowego wskazuje wyłącznie (w jednym zdaniu) na uregulowanie przez zobowiązaną należności objętych tytułami wykonawczymi. Organy egzekucyjne powinny były jednak wyjaśnić czy w chwili umorzenia postępowania nie istniały żadne zobowiązania (kwoty) związane z postępowaniem egzekucyjnym, na które opiewały tytuły wykonawcze i czy wycofano tytuły wykonawcze. Brak obowiązku podlegającego egzekucji, jako przesłanka umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., nie może dotyczyć tylko należności głównej lub odsetek za zwłokę, lecz obejmować musi całość należności objętych tytułem wykonawczym, w tym kosztów egzekucyjnych. Sąd zauważa także, odnosząc się do wypowiedzi Dyrektora Izby Skarbowej wskazującej na obowiązki wierzyciela wynikające z treści przepisu art. 115§1 u.p.e.a., że przepis ten reguluje zasady zaspokajania wierzytelności z sumy uzyskanej z egzekucji, w tym kolejność jej zaspokajania. Podziału sumy uzyskanej z egzekucji dokonuje jednak organ egzekucyjny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych po uzyskaniu od zobowiązanej wpłaty należności bezpośrednio na swój rachunek nie miał więc podstaw by dokonać rozliczeń, o których mowa w art. 115 § 1 ustawy. Wynika to stąd, na co wskazuje również treść klauzuli o skierowaniu tytułu wykonawczego do egzekucji, że do poboru kosztów egzekucyjnych obowiązany jest organ egzekucyjny, a nie wierzyciel. Sąd zaznacza, że zasada ponoszenia przez zobowiązanego kosztów egzekucyjnych jest tylko w pewnych przypadkach ograniczona, a ograniczenia te wynikają wprost z przepisów ustawy dotyczących kosztów egzekucyjnych. Przypadki obciążenia kosztami egzekucyjnymi wierzyciela określone są w art. 64c § 2, § 3, §4 i § 10 u.p.e.a. Organy egzekucyjne nie zbadały jednak czy w sprawie występują przesłanki pozwalające na obciążenie wierzyciela, czyli Zakład Ubezpieczeń Społecznych kosztami postępowania egzekucyjnego w świetle przepisów ustawy. Czynność ta poprzedzona jednak musi być ustaleniami w zakresie zasadności umorzenia postępowania egzekucyjnego. Ostateczne rozstrzygnięcie w tej sprawie pozwoli na wydanie postanowienia co do obciążenia kosztami wierzyciela. Dopiero wówczas stanie się możliwe i celowe zbadanie zgodności z prawem wydanego postanowienia w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego oraz poznanie motywów takiego rozstrzygnięcia. Przesłanki odpowiedzialności wierzyciela, będące wyjątkiem od reguły, muszą jednak wynikać wyraźnie z postanowień ustawy oraz być udowodnione przez organ egzekucyjny w sposób niebudzący wątpliwości z odpowiednim zastosowaniem przepisów k.p.a. Na zasady, jakie towarzyszyć muszą prowadzonemu postępowaniu w tej sprawie zwraca trafnie uwagę strona skarżąca wskazując na przepisy regulujące postępowanie administracyjne, które należy zastosować na podstawie art. 18 powoływanej ustawy o postępowaniu egzekucyjnym. Wymogom takim w żadnej mierze nie odpowiada zaskarżone postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 23 czerwca 2010 r. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. W akcie tym nie ma uzasadnienia stanowiska organu egzekucyjnego, w którym postanowił on zastosować przepis art. 64c § 4 ustawy. Wbrew twierdzeniu Dyrektora przyczyna niemożności ściągnięcia kosztów od zobowiązanej nie została wskazana w postanowieniu Naczelnika z dnia 12 maja 2010 r. Za takie nie można bowiem uznać w praworządnym państwie wskazanie na art. 59 § 1 pkt 2 ustawy oraz przytoczenie fragmentu wypowiedzi (zdania) na temat konsekwencji utraty mocy prawnej tytułów wykonawczych w postaci braku możliwości ściągnięcia od zobowiązanej kosztów z przyczyn prawnych ze wskazaniem sygnatur dwóch wyroków NSA z dnia 25 listopada 2005 r. oraz dnia 8 marca 2006 r. Dyrektor Izby Skarbowej nie udowodnił też, o czym była mowa wyżej, twierdzenia, że nie można było posłużyć się tytułem wykonawczym do dochodzenia kosztów egzekucyjnych po uzyskaniu informacji, że zobowiązana uregulowała swe zobowiązanie wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast na podstawie analizy akt sprawy, a zwłaszcza treści zaskarżonych postanowień Dyrektora Izby Skarbowej, stwierdzić należy, iż zaniechanie przez organ egzekucyjny dochodzenia wszystkich należności objętych tytułem wykonawczym po uiszczeniu przez zobowiązaną należności, bez uiszczenia kosztów postępowania egzekucyjnego nie stanowiło wystarczającej przesłanki umorzenia z urzędu tego postępowania na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. oraz w konsekwencji obciążenia tymi kosztami wierzyciela zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a. Sąd stwierdza zatem, że umorzenie postępowania egzekucyjnego, przed zbadaniem możliwości wyegzekwowania kosztów egzekucyjnych od zobowiązanej było niezasadne i przedwczesne. Organy egzekucyjne błędnie przyjęły, że w związku z wystąpieniem przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na uregulowanie należności głównej objętej tytułami wykonawczymi, brak było podstaw prawnych do dalszego dochodzenia kosztów od zobowiązanej. Reasumując należy stwierdzić, że organy egzekucyjne umarzając zbyt wcześnie postępowanie i przerzucając ciężar poniesienia kosztów egzekucyjnych na wierzyciela naruszyły art. 59 §1 pkt 2 oraz art. 64c §1 i 4 u.p.a.e. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Pominięcie zaś etapu ustalania stanu faktycznego doprowadziło do naruszenia przepisów postępowania w postaci art. 7, art. 77§1 i 107 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie istotnych okoliczności sprawy. Zgodnie z art. 18 u.p.e.a., odpowiednie zastosowanie mają przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, co oznacza stosowanie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego z uwzględnieniem specyfiki postępowania egzekucyjnego. Przy ponownym rozpoznaniu spraw organy egzekucyjne przeprowadzą postępowanie w kierunku wyżej wskazanym. Z przedstawionych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienia. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także poprzedzających je postanowień organu I instancji, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia spraw, których dotyczyły skargi. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Co należy do nich zaliczyć określa natomiast art. 205 wyżej powołanej ustawy. Na tej podstawie zasądzono zwrot kosztów obejmujący wynagrodzenie pełnomocnika ustalone w każdej ze spraw zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).