I SA/Kr 1683/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Dąbek po rozpoznaniu w dniu 11 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K.R. o zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 24 sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. p o s t a n a w i a : zwolnić skarżącego od wpisu sądowego. Pismem z dnia 2 października 2012 r. K.R. (dalej: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 24 sierpnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. Jednocześnie skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący (ur. 1974 r.) podał w nim, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną (ur. w 1973 r.), córką (ur. 1991 r.) i synem (ur. 1993 r.). Skarżący prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu uzyskuje ok. 15.000 zł miesięcznie. W 2011 r. uzyskał dochód w wysokości 9.642,92zł przy przychodzie na poziomie 2.370.924,48 zł. W BNP Parabis Fortis Bank Polska S.A. ma on uruchomiony kredyt w kwocie 46.195,86 zł, a jego zadłużenie wobec Banku Gospodarstwa Krajowego wynosi 20.983,69 zł. W stosunku do skarżącego toczy się postępowanie egzekucyjne prowadzone pod sygn. akt KM 696/12 przez Komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w W., dotyczące należności głównej w wysokości 848,27 zł. W dniu 13 sierpnia 2012 r. wystosowane zostało do skarżącego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w M. "zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank", z którego wynika, że wobec skarżącego wystawiono tytuły egzekucyjne na łączna kwotę 1.375.842,03 zł. Skarżący jest właścicielem mieszkania o wartości 150 000 zł, obciążonego hipoteką z tytułu zaciągniętego kredytu, dwóch samochodów towarowych służących do prowadzenia jego działalności gospodarczej oraz samochodu osobowego, na który zaciągnięty został kredyt. Żona skarżącego jest zatrudniona w Powiatowym Urzędzie Pracy w W. i pobiera z tego tytułu wynagrodzenie w wysokości 1.999,49 zł miesięcznie netto (dowód: historia rachunku W.R. i K.R. znajdującego się w PKO BP SA – transakcje z dnia 25 października i 26 listopada 2012 r.). W 2011 r. uzyskała ona dochód w wysokości 35.673,24 zł. Córka skarżącego studiuje w trybie dziennym, a jego syn ma zamiar podjąć studia w trybie zaocznym. Skarżący podał również, że miesięczne wydatki rodziny obejmują: czynsz za mieszkanie w wysokości 655 zł, opłaty za usługi telekomunikacyjne w kwocie 46,37 zł, opłatę za energię elektryczną w kwocie 172,79 zł oraz opłatę za gaz – 47,57 zł. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2012 r., Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Krakowie oddalił wniosek o zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych. Pismem z dnia 14 stycznia 2013 r., skarżący wniósł sprzeciw od powyższego orzeczenia Referendarza sądowego. W uzasadnieniu pisma podano, że obecna sytuacja finansowa skarżącego jest na tyle trudna, że zasługuje on na zwolnienie od kosztów postępowania co najmniej w części. Skarżący podkreślił, że spłaca liczne zobowiązania i zaległości względem banku, a praktycznie wszystkie nieruchomości i ruchomości należące do jego rodziny obciążone są ustawowym prawem zastawu lub hipoteką przymusową. Ponadto skarżący podniósł, że nie jest w stanie prowadzić działalności gospodarczej (z uwagi na utratę zaufania kontrahentów spowodowaną czynnościami egzekucyjnymi). Pozbawiony płynności finansowej skarżący nie jest w stanie osiągać deklarowanych wcześniej dochodów (spłaca jednak zobowiązania poprzez komornika w kwocie 1.000 zł miesięcznie). Ponadto skarżący poinformował, że jego małżonka wytoczyła mu powództwo rozwodowe i nie prowadzi już z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Tym samym miesięczny bilans dochodów i wydatków skarżącego jest ujemny, dlatego nie jest on w stanie poczynić odpowiednich oszczędności, aby ponieść koszty opłaty sądowej. Pełnomocnik zaznaczył także, że pojazdy będące własnością strony są konieczne do prowadzenia działalności gospodarczej. Postanowieniem z dnia 22 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. Na skutek zażalenia skarżącego, postanowieniem z dnia 23 maja 2013 r., sygn. akt II FZ 271/13, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił ww. postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie. W uzasadnieniu tego postanowienia zauważono, że wskazane jest przeprowadzenie uzupełniającego postępowania, w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i aktualnych możliwości płatniczych skarżącego. Zarządzeniem z dnia 4 września 2013 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedstawienie następujących informacji i dokumentów: 1) jakie składniki majątku pozostają aktualnie własnością skarżącego (nieruchomości, pojazdy, przedmioty wartościowe itd.), 2) jakie są aktualne zobowiązania finansowe skarżącego i bieżące wydatki na utrzymanie, 3) kiedy skarżący zaciągał aktualnie spłacane zobowiązania finansowe o charakterze cywilnoprawnym, 4) z kim skarżący prowadzi obecnie gospodarstwo domowe (imię, nazwisko, data urodzenia, stopień pokrewieństwa), 5) jaka jest aktualna wysokość faktycznych dochodów skarżącego i osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym, 6) zeznań podatkowych skarżącego i osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym za rok 2012 r., 7) wyciągów z osobistych i firmowych kont bankowych skarżącego i innych osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym, obejmujących operacje z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan – w terminie czternastu dni pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. Pismami z dnia 23 i 30 września 2013 r. skarżący ustosunkował się do ww. wezwania. Wskazał, że należącego do niego pojazdy zostały zajęte i oszacowane w ramach postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika US w M., jednak do dzisiaj nie odbyła się ich licytacja (dołączono zawiadomienie o odwołaniu licytacji czterech pojazdów). W związku z likwidacją swojego przedsiębiorstwa, skarżący zamknął firmowy rachunek bankowy. Skarżący przedłożył wyciąg ze wspólnego z żoną rachunku bankowego, jednak podkreślił, że nie korzysta z niego z uwagi na faktyczną separację małżonków i toczący się proces rozwodowy. Uzupełniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący przedłożył postanowienia sądu o wpisie hipotek przymusowych w czterech księgach wieczystych, zawiadomienie o dokonaniu wpisu do rejestru zastawów skarbowych trzech pojazdów skarżącego, pismo z banku z 23 sierpnia 2013 r. z wykazanymi do zapłaty trzema ratami kredytu w łącznej kwocie 1.415,69 zł; historię rachunku bankowego małżonków od 10 czerwca do 19 września 2013 r. z wykazaną sumą uznań +6.195,96 zł oraz obciążeń na kwotę -6.62,71 zł. Ponadto skarżący przedstawił kopię aktu oskarżenia skarżącego o wykroczenia skarbowe, określone w art. 57 § 1 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. oraz z art. 77 § 3 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s., pismo dot. umowy ugody w spłacie zadłużenia z umowy leasingu z dnia 30 sierpnia 2013 r., w którym wskazano, że skarżący i jego żona mają do spłaty 22.807,00 zł w 15 ratach miesięcznych wraz z kopią umowy ugody. Skarżący wskazał, że jego zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym powstały w latach 2008 – 2009, kiedy to nie spodziewał się kosztownego procesu sądowego. Podniesiono, że skarżący utrzymuje się z pomocy finansowej najbliższych. Do pism dołączono obliczenie dochodu skarżącego z działalności gospodarczej za styczeń – sierpień 2013 r. z wykazaną stratą w kwocie 8.152,00 zł. Skarżący dołączył również zeznanie podatkowe za rok 2012 r. (PIT-36L), w którym wykazano dochód w kwocie 176.416,53 zł przy przychodzie na poziomie 1.016.252,44 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek w postaci możliwości przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie fachowego pełnomocnika, natomiast w zakresie częściowym – zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. We wniosku dołączonym do skargi, skarżący zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych, a więc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Rozpatrując wniosek skarżącego w tak skonkretyzowanych granicach, w pierwszej kolejności należy zauważyć, co niejednokrotnie podkreślał Naczelny Sąd Administracyjny w swoich orzeczeniach, że regulacja zawarta w przytoczonych wyżej przepisach, stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej zgodnie z art. 199 p.p.s.a., na mocy której strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie. Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd kierował się właśnie tą zasadą. Przytoczone we wniosku okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanych przepisach. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, (o którym mowa powyżej), należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej, w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 29/12 – orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywoływania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście niemożliwe. Ponadto pamiętać należy, że instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł (zob. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 561/11 – orzecznia.nsa.gov.pl). Te abstrakcyjne rozważania dotyczące prawa pomocy znalazły w toku niniejszego postępowania konkretyzację we wskazanym powyżej postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2013 r. Należy zatem podkreślić, że Sąd pierwszej instancji, stosownie do art. 190 zdanie pierwsze p.p.s.a. jest związany oceną prawną dokonaną przez NSA w zaskarżonym postępowaniu (zob. wyrok NSA z dnia 6 stycznia 2010 r., sygn. akt II GSK 162/09, LEX nr 596672). W tak skonstruowanej sytuacji procesowej należy zatem w pierwszej kolejności zauważyć, że skarżący – wykonując wezwanie Sądu z dnia 4 września 2013 r. – przedstawił swoją sytuację majątkowa na tyle aby ocenić, czy jego sytuacja materialna pozwala na ponoszenie kosztów sądowych. Analizując sytuację finansową skarżącego należy podkreślić, że nie posiada on obecnie innego źródła rzeczywistego dochodu poza pomocą finansową rodziny. Nie można również oczekiwać, że uzyska on dochód z nieruchomości, wobec zajęcia ich hipotekami przymusowymi. Także ruchomości wartościowe skarżącego, wpisane do rejestru zastawów skarbowych czy objęte postępowaniem egzekucyjnym i przeznaczone do licytacji nie stanowią źródła potencjalnego zysku. Choć skarżący uzyskał w 2012 r. niemały dochód, to jest on przeznaczony głównie na spłatę zaległych zobowiązań skarżącego, które powstały przed datą, w której mógł on się spodziewać kosztownego procesu sądowego. Jak natomiast wskazano, w przytoczonym wyżej postanowieniu NSA z dnia 23 maja 2013 r., trudno bowiem oczekiwać, aby obywatel przestał spłacać swoje zobowiązania ze względu na koszty publicznoprawne w sytuacji, gdy tych ostatnich nie mógł przewidzieć zaciągając zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym. Na tę okoliczność należy również spojrzeć w kontekście faktycznego braku dochodów z działalności gospodarczej w 2013 r. Na ocenę sytuacji skarżącego wpływa również fakt, że prowadzi on obecnie samodzielne gospodarstwo domowe, a zatem – wobec faktycznej separacji małżonków – na sytuację finansową skarżącego nie wpływają ewentualnie dochody i zobowiązania jego żony. Jednocześnie w toku postępowania nie wykazano, by skarżący był obiektywnie pozbawiony uzyskania dochodu w przyszłości. Wobec powyższego, mając na uwadze art. 190 p.p.s.a., Sąd stwierdza, że skarżący wykazał, iż nie może ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Sąd zdecydował o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie skarżącego od obowiązku uiszczania wpisu sądowego, albowiem na obecnym etapie postępowania to ten obowiązek fiskalny stanowił przeszkodę dla skorzystania przez skarżącego z konstytucyjnego prawa do sądu. Z tego względu, na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a. postanowiono, jak w sentencji.