I SA/Kr 196/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Maja Chodacka po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W.W. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata na skutek sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt I SA/Kr 196/13 w sprawie skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej, p o s t a n a w i a : I. zwolnić skarżącego od kosztów sądowych, II. oddalić wniosek o ustanowienie adwokata. Pismem z dnia 14 stycznia 2013 r. W.W. (dalej: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowej. Jednocześnie skarżący złożył wniosek o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Jak wynika z uzasadnienia wniosku, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką (ur. 1994r.) oraz jest właścicielem nieruchomości (domu o powierzchni 200 m2). Wezwany do uzupełnienia wniosku skarżący podał, że środki na bieżącą egzystencję czerpie z okresowego zasiłku chorobowego oraz pożyczek od członków rodziny, jak również oświadczył, że nie korzysta z pomocy społecznej. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą, która jednak nie przynosi żadnego dochodu, a niewykreślenie jej z ewidencji działalności gospodarczej uzasadnia koniecznością korzystania z zabezpieczenia społecznego. Skarżący wskazał, że jego małżonka jest właścicielką mieszkania i utrzymuje się z renty w kwocie 800 zł, a sam skarżący nie uzyskuje żadnego dochodu z nieruchomości położonej przy ul. S.. Skarżący podał, że na koszty związane z utrzymaniem domu składają się miesięcznie: 900 zł za gaz, 190 zł za prąd, 80 zł za wodę, 900 zł za wyżywienie, 300 zł za leczenie, a ponadto niesprecyzowane kwoty przeznaczone na odzież i edukację córki. Skarżący dołączył wyciąg z rachunku bankowego za pierwsze 4 miesiące 2013 r., fakturę za gaz na kwotę 1.670,02 zł, za energię elektryczną wykazującą średniomiesięczną opłatę w wysokości 192,03 zł w sezonie zimowym 2012/13 oraz za dostawę wody i ścieki na kwotę 163,2 zł. Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2013r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Krakowie oddalił wniosek skarżącego. W ocenie orzekającego, skarżący nie wykazał, że jego sytuacja wyczerpuje przesłanki przyznania prawa pomocy. Od powyższego orzeczenia skarżący złożył sprzeciw z dnia 14 maja 2013r., w którym podał, że otrzymuje zasiłek chorobowy w kwocie ok. 1000 zł miesięcznie, choć "nie można tej wielkości traktować w sposób wiążący, gdyż bardzo często wskutek decyzji ZUS pieniędzy tych nie otrzymuje". Wezwany do uzupełnienia wniosku, skarżący przedłożył zaświadczenie ZUS o wypłaconych świadczeniach w okresie od 1 stycznia do 1 sierpnia 2013 r., zgodnie z którym od lutego do czerwca uzyskiwał zasiłki chorobowe siedmiokrotnie w następujących wysokościach: 1.067,12 zł, 1.181,41 zł, 190.55 zł, 799,91 zł, 304,72 zł, 724,14 zł oraz 343,02 zł (łącznie: 4.610,87 zł). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek w postaci możliwości przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, natomiast w zakresie częściowym – zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Wnosząc skargę, skarżący zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata, tj. o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie. Żądanie to podtrzymał w sprzeciwie z dnia 14 maja 2013r., złożonym od postanowienia odmawiającego przyznania skarżącemu prawa pomocy. Rozpatrując wniosek skarżącego w tak skonkretyzowanych granicach, w pierwszej kolejności należy zauważyć, co niejednokrotnie podkreślał Naczelny Sąd Administracyjny w swoich orzeczeniach, że regulacja zawarta w przytoczonych wyżej przepisach, stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej zgodnie z art. 199 p.p.s.a., na mocy której strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie. Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd kierował się właśnie tą zasadą. Przytoczone we wniosku okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanych przepisach. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, (o którym mowa powyżej), należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej, w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2012r., sygn. akt I FZ 29/12 – orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywoływania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu Państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście niemożliwe. Ponadto pamiętać należy, że instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł (zob. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt I FZ 561/11 – orzecznia.nsa.gov.pl). W tak skonstruowanej sytuacji procesowej należy zatem w pierwszej kolejności zauważyć, że skarżący przedstawił swoją sytuację majątkową na tyle aby ocenić, czy jego sytuacja materialna pozwala na ponoszenie kosztów sądowych. Przede wszystkim należy zauważyć, (co wynika z danych uzyskanych w toku postępowania administracyjnego oraz postępowania w przedmiocie przyznania prawa pomocy), że skarżący od trzech lat nie osiąga stałego dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej z uwagi na powtarzające się okresy niezdolności do pracy (spowodowane chorobą przewlekłą płuc), w których korzysta z zasiłku chorobowego, jak również z bieżących pożyczek uzyskiwanych od członków rodziny. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz ze swoją córką, która przebywa na jego utrzymaniu. Choć pozostaje w związku małżeńskim, to jego żona zamieszkuje w oddzielnym mieszkaniu i sama się utrzymuje. Jak udokumentował skarżący, w 2013r. na jego dotychczasowy dochód złożyła się kwota 4.610,87 zł, z której musiał pokryć znaczne koszty bieżącego funkcjonowania, w tym wydatki związane z leczeniem i kształceniem córki. Należy jednocześnie zaznaczyć, że skarżący nie wskazał, by jego żona nie mogła partycypować w kosztach kształcenia córki, ani nie wykazał, że jego córka nie może (pomimo pełnoletniości) partycypować w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego. Wobec powyższego Sąd stwierdza, że skarżący wykazał, iż nie może ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powyższe uprawnia Sąd do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie go od kosztów sądowych. Należy bowiem zauważyć, że to obowiązek poniesienia kosztów sądowych, a w szczególności wpisu sądowego od skargi jest obecnie przeszkodą w prowadzeniu postępowania sądowoadministracyjnego. Co istotne, w sprawie mającej być przedmiotem kontroli sądowej w niniejszym postępowaniu skarżący domagał się umorzenia zaległości podatkowej w kwocie 98 zł. Tymczasem w myśl § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.), wysokość wpisu sądowego od skargi wynosi 500 zł. Wybierając ten zakres prawa pomocy przyznanego w części Sąd miał również na uwadze, że w świetle obowiązujących przepisów procedury sądowej, strona działająca bez profesjonalnego pełnomocnika nie jest pozbawiona ochrony prawnej. Zgodnie bowiem z art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych czynności i skutkach zaniedbań. Nie bez znaczenia jest również fakt, że rozpoznając sprawę, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami, ani powołaną przez skarżącego podstawą prawną. Nie może również wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba, że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu (zob. art. 134 p.p.s.a.). Z tego względu, na zasadzie art. 246 § 1 w zw. z art. 254 § 1 i art. 260 p.p.s.a. postanowiono, jak w sentencji.