I SA/Kr 332/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Bogusław Wolas po rozpoznaniu w dniu 14 lipca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. K. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 kwietnia 2009 r., zwalniającego skarżącego w ½ od wpisu od skargi, w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 11 grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r. postanawia: I. zwolnić skarżącego w ½ części od kosztów sądowych. II. w pozostałej części oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek J. K., reprezentowanego przez pełnomocnika, o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 11 grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r. Skarżący domaga się zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych z uwagi na fakt, iż łączna wartość wszystkich wpisów od skarg złożonych przez stronę oraz jej małżonka (sygn. akt I SA/Kr 332/09 do I SA/Kr 337/09) wynosi 9.698,00 zł, a to przekracza możliwości finansowe wnioskodawców. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, dwiema nastoletnimi córkami oraz teściami. Źródłem utrzymania rodziny wnioskodawcy są emerytury teściów w kwotach odpowiednio: 650,00 zł oraz 680,00 zł, dochód z produkcji rolnej prowadzonej przez S. K., dopłaty bezpośrednie z Unii Europejskiej z tym związane, określone na kwotę 900,00 zł rocznie, dochód z działalności gospodarczej, praw autorskich i tzw. innych źródeł osiągany przez J. K. Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż dochód z produkcji rolnej (działy specjalne) w 2008 roku, prowadzonej przez S. K., wyniósł 668,00 zł (zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2008). Według zeznania podatkowego J.K. o wysokości osiągniętego dochodu (straty) z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, praw autorskich oraz innych źródeł za 2008 r.: przychód to 8.840,01 zł, koszty to 14.081,03 zł, dochód: 2.740,01 zł; informacja o wysokości dochodów (straty) z pozarolniczej działalności gospodarczej w 2008 r. - sprzedaż hurtowa paliw, prowadzonej przez J. K. - przychód 6.000,00 zł, koszty 13.981,03 zł, strata 7.981,03 zł. Skarżący wskazuje również na zadłużenie rodziny na kwotę około 200.000,00 zł z tytułu zaciągniętych kredytów. Na zobrazowanie swej sytuacji majątkowej przestawia również odpis z księgi wieczystej dotyczącej posiadanej nieruchomości położonej w K. zawierający ostrzeżenie o wszczęciu egzekucji z nieruchomości przeciwko dłużnikowi J. K. na rzecz wierzyciela Banku Spółdzielczego w B. oraz wpisaną hipotekę przymusową zwykłą na sumę 12.042,51 zł stanowiącą zabezpieczenie niezapłaconych składek wraz z odsetkami na rzecz ZUS,. Strona przedstawia również tytuły wykonawcze dotyczące egzekucji należności pieniężnych wystawione na J. K. dotyczące kwot: 2.186,00 zł za okres 2008/II, 2.135,00 zł - za okres 2007/III, 5.383,00 zł - za okres 2007/II, 2.135,00 zł za okres 2007/I. Strona dołącza również dokumenty poświadczające zadłużenie J. K. w Banku Spółdzielczym w B. (zaświadczenie z Banku Spółdzielczego w B. z [...].11.2008 r., dotyczące zadłużenia J. K. na dzień 31.12.2001 r., wynoszącego 1.322.083,25 zł. Przedłożono również zaświadczenie Naczelnika US dotyczące zastawu skarbowego w kwocie 437.989,00 zł na ruchomościach J. K., tj. na ciągniku samochodowym R., dwóch naczepach ciężarowych oraz naczepie specjalizowanej Z., oraz tytuł wykonawczy wystawiony przez Naczelnika US dotyczący należności w podatku dochodowym (związany z zaskarżonymi decyzjami) na kwotę 206.640,00 zł (za 2002 r.), 207.892,00 zł (za 2003 r.) oraz 23.457,00 zł (za 2004 r.) – dot. J. i S. K.. Dodatkowo strona przedstawia decyzję w sprawie wymiaru zaliczek na podatek dochodowy od dochodów z działów specjalnych produkcji rolnej ustalającą na rok 2009 dochód z upraw, chowu, hodowli na kwotę 753,00 zł (decyzja na rok 2008 ustalała ten dochód na poziomie kwoty 668,00 zł). Z oświadczenia skarżącego znajdującego się w aktach sprawy wynika także, iż S. K. posiada dom mieszkalny o pow. 100m2 w B, dom o pow. 200 m2 w K, natomiast wnioskodawca J. K. - dom mieszkalny o pow. 100 m2 w Korczynie z ustanowioną na nim hipoteką. Skarżący wykazuje również , iż żona jest właścicielem nieruchomości rolnej o pow. 3,15 ha. J.K. jest natomiast właścicielem naczepy cysterny marki Z. sztuk 4 oraz ciągnika siodłowego R.. Skarżący nie wykazuje innych cennych ruchomości ani oszczędności. W tym stanie faktycznym Referendarz WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2009 r. przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, zwalniając go w ½ części od wpisu sądowego, należnego od złożonej skargi. W ocenie orzekającego, skarżący wykazał w sposób wystarczający i skuteczny, iż nie jest w stanie uiścić pełnego należnego wpisu sądowego bez uszczerbku w koniecznym swoim utrzymaniu. Biorąc pod uwagę w szczególności wysokość comiesięcznych, stałych dochodów rodziny skarżącego w odniesieniu do udokumentowanych wydatków, braku oszczędności, wykazanym i szczegółowo udokumentowanym zadłużeniu rodziny - w kontekście wysokości samego wpisu, a także faktu, iż strona oraz jej małżonek mają łącznie do uiszczenia od wszystkich spraw złożonych w sądzie kwotę 9.698,00 zł, zaistniały przesłanki uzasadniające zwolnienie. Zdaniem orzekającego, w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniają tylko częściowe zwolnienie od wpisu sądowego. Wnioskodawca stale prowadzi działalność gospodarczą. Wykazana w zeznaniu podatkowym starta z tego tytułu nie stanowi jeszcze podstawy do przyznania prawa pomocy, gdyż jest to jedynie wynik finansowy roczny. Sama strata nie świadczy jeszcze o tym, iż wystąpił ciągły brak środków uniemożliwiający poniesienia kosztów sądowych. Strona bowiem na bieżąco obraca środkami finansowymi, z których powinna wygospodarować część na pokrycie kosztów sądowych. Strona wskazuje, iż ma do spłacenia kredyt w wysokości około 200 000,00 zł. Sam fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów - szczególnie w całości, a spłata zobowiązań z tytułu tychże kredytów bankowych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi. Zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą o jej zdolnościach płatniczych a przez to wyłączają możliwość przyznania jej prawa pomocy, szczególnie w zakresie całkowitym (post. NSA z 28.06.2005r., II GZ 56/05). Strona ponadto wykazuje znaczny majątek: żona posiada dwa domy - jeden o pow. 100 m2 położony w B., a drugi o pow. 200 m2 w K.. Ponadto sam skarżący jest właścicielem trzeciego domu o pow. 100 m2 położonego w K., na którym ustanowiona jest hipoteka. Małżonka skarżącego posiada również 3,5 ha gospodarstwo rolne. Nie można zatem stwierdzić, wobec wykazanych okoliczności, iż należy on do grona osób niemajętnych i biednych. Fakt natomiast, iż strona dysponuje majątkiem, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich (a z akt sprawy wynika, iż obciążona jest tylko jedna nieruchomość), wyklucza znów przyznanie prawa pomocy w zakresie pełnym, istotne jest bowiem, iż posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki albo posłużyć jako źródło zabezpieczenia pożyczki czy kredytu. Nie bez znaczenia dla oceny sytuacji majątkowej strony pozostaje również fakt, iż działa ona przez kwalifikowanego pełnomocnika w sytuacji, gdy jego udział na obecnym etapie postępowania sądowego nie jest obowiązkowy. Powierzenie sprawy pełnomocnikowi z wyboru wprawdzie nie jest okolicznością, która sama przez się może decydować o zasadności lub bezzasadności wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jednakże okoliczność ta podlega ocenie orzekającego w całokształcie sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł sprzeciw, podnosząc, iż stałe dochody jego oraz członków rodziny z pewnością nie wystarczają na pokrycie kosztów sądowych. Skarżący nie prowadzi już ponadto działalności gospodarczej – została ona zawieszona we wrześniu 2008 r. na okres dwóch lat. Oświadczono, iż majątek nie może być spieniężony ani nie może być przedmiotem zabezpieczenia dla kredytu. Dom w K. jest współwłasnością wielu osób, dlatego też organy podatkowe nie miały możliwości ustanowienia na nim zabezpieczenia. Co do pełnomocnika skarżący oświadczył, iż jego wynagrodzeniem będą ewentualne koszty sądowe. Art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, ze zm. – dalej zwanej "p.p.s.a.") stanowi, iż w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zdaniem tut. Sądu wniosek skarżącego zasługuje po części na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 roku (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.), stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym, którego przyznania domaga się skarżący, obejmuje m. in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym (por. postanowienie NSA z 18 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 165/2004, niepubl.). Poprzez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej do tego stopnia, iż ponosząc koszty postępowania nie byłaby ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych, nawet poczyniwszy stosowne oszczędności i ograniczywszy wszelkie zbędne wydatki. W świetle powołanych wyżej przepisów należy zważyć, iż "instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić tych kosztów (...). Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa" (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, LexPolonica nr 321129). Z powyższych powodów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, które w pełni podziela tut. Sąd, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Odnosząc się do okoliczności podniesionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również na podstawie akt sprawy, tut. Sąd stwierdza, iż skarżący jest w stanie, uwzględniając ponoszone przez niego wydatki, ponieść przynajmniej częściowo koszty sądowe pod postacią opłat w niniejszej sprawie oraz pozostałych sprawach zawisłych przed tut. Sądem. W myśl przepisu § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) - wpis od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 2066,00 zł. Jak trafnie zauważył NSA w postanowieniu z dnia 18 lipca 2006 r. (sygn. akt II FZ 401/2006, LexPolonica nr 418121) "zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonego na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach, to jest z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu oraz z drugiej strony jej możliwości finansowych." Poprzez możliwości finansowe, zgodnie z powszechnie przyjmowanym w orzecznictwie poglądem, należy rozumieć nie tylko aktualne dochody strony skarżącej, włączając w to sytuację członków rodziny tudzież innych osób, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, ale również sytuację majątkową, posiadane ruchomości i nieruchomości. Skarżący nie oszacował dokładnie ponoszonych przez siebie wydatków na utrzymanie rodziny. Biorąc pod uwagę, iż we wspólnym gospodarstwie pozostają dwie osoby starsze, których dochodem jest niska emerytura, oraz dwie nastoletnie córki (brak informacji co do tego, czy zarobkują), muszą to być wydatki znaczne. Dokładne ich ustalenie leży jednakże w gestii skarżącego. Skarżący oraz jego małżonka nie osiągają też znacznych dochodów, choć dziwić może tak niski dochód z działu specjalnego produkcji rolnej, wliczając to system płatności bezpośrednich w ramach wspólnotowych programów pomocowych dla rolnictwa. Należy jednak zauważyć, że pomimo niskich bieżących dochodów strona dysponuje znacznym majątkiem. W tym kontekście należy jeszcze raz podkreślić, iż instytucja prawa pomocy przeznaczona jest w pierwszym rzędzie dla osób biednych bądź zubożałych, nierzadko starszych, nieporadnych życiowo, pozbawionych dochodów i możliwości zarobkowania. Z całą pewnością nie można tego powiedzieć o skarżącym i jego małżonce. Okoliczność, iż dom w Krakowie stanowi przedmiot współwłasności, została podniesiona dopiero w sprzeciwie od postanowienia referendarza. Tut. Sąd przypomina, iż udział w nieruchomości również można zbyć albo obciążyć. Ponadto hipoteka na domu w B. wynosi 12.042,51 zł, co jest jedynie częścią ułamkową wartości nieruchomości. Trzeci zaś dom jest wolny od obciążeń. Zwykło się przyjmować, iż w sytuacji posiadania wielu nieruchomości zwolnienie od kosztów sądowych należy do wyjątków. Zważywszy powyższe szczególne okoliczności, tut. Sąd postanowił zwolnić skarżącego od opłat sądowych w ½ ich wysokości. Nie można pominąć tego, że poniesienie kosztów przez skarżącego jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia jego skargi, zgodnie z art. 200 p.p.s.a. będzie mu przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. Korzystanie natomiast z usług profesjonalnego pełnomocnika przed sądem I instancji nie jest nieodzownym wydatkiem, a to ze względu na to, iż sąd nie jest związany podstawą skargi ani jej zarzutami (art. 134 p.p.s.a.), a orzekając jest zobowiązany skontrolować pod kątem zgodności z prawem zarówno przebieg postępowania, jak i trafność merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie. Postępowanie sądowoadministracyjne różni się pod tym kątem znacznie od postępowania cywilnego. Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, działając na zasadzie art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245 §§ 1, 3, i 4 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a.