I SA/Kr 705/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Stanisław Grzeszek Sędziowie: sędzia WSA Piotr Głowacki (spr.) sędzia WSA Urszula Zięba po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 listopada 2020 r. sprawy ze skargi P. w W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia [...] czerwca 2020r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego; I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji, II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. na rzecz strony skarżącej koszty postępowania w kwocie 597 zł pięćset dziewięćdziesiąt siedem złotych). Naczelnik Urzędu Skarbowego w N. (organ egzekucyjny) prowadził postępowanie egzekucyjne do majątku A. Ł. (zobowiązanego) na podstawie tytułu wykonawczego z dnia [...].02.2017r. nr [...] wystawionego przez P. (wierzyciela) obejmującego zaległości z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za miesiąc 12.2011 oraz okres 01-07.2012 w kwocie należności głównej [...] zł. Organ egzekucyjny na podstawie ww. tytułu wykonawczego, dokonywał czynności egzekucyjnych, m.in. zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych (zawiadomienia z dnia [...].12.2017r., [...].12.2017r., [...].09.2019r.) W wyniku wskazanych zajęć rachunków bankowych powstały koszty egzekucyjne w kwocie [...]zł. Zajęcia te okazały się nieskuteczne (na zajętych rachunkach bankowych brak było środków pieniężnych). Organ egzekucyjny w związku z brakiem możliwości wyegzekwowania zaległości postanowieniem z dnia [...].10.2019r. nr [...] na podstawie art. 59 § 3 w związku z art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2018r. póz. 1314 ze zm., zwana dalej upea) umorzył prowadzone wobec zobowiązanego postępowanie egzekucyjne uznając, iż w postępowaniu nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Jednocześnie organ egzekucyjny, pismem z dnia 14.10.2019r. zawiadomił wierzyciela o wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego. Następnie na jego wniosek, działając na podstawie art. 64c § 4, § 7 upea organ egzekucyjny wydał w dniu [...].10.2019r. postanowienie nr [...] w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego na kwotę [...]zł. Na powyższe postanowienie wierzyciel złożył zażalenie. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K., postanowieniem z dnia [...].01.2020r. nr [...] uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Uzasadnił postanowienie brakiem w zaskarżonym postanowieniu przyjęcia sposobu miarkowania kosztów egzekucyjnych wskazanego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28.06.2016r., sygn. akt SK 31/14. W dniu [...].04.2020r. organ egzekucyjny na podstawie art. 64c § 4, § 6a pkt 2 upea wydał postanowienie w dniu nr [...] w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego. Na powyższe postanowienie wierzyciel złożył zażalenie, kwestionując zasadność obciążenia go kosztami zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych. W ocenie wierzyciela brak środków na rachunku bankowym był tożsamy z nieistnieniem wierzytelności wobec banku, a co za tym idzie, "organ egzekucyjny nie mógł dokonać zajęcia wierzytelności, której nie było ". W dalszej części zażalenia wierzyciel podnosi, że "organ egzekucyjny orzekając o obciążeniu wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego winien kierować się wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28.06.2016 r., sygn. akt SK 31/14". Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. postanowieniem z dnia [...] czerwca 2020r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 kpa oraz art. 17, art. 18, art. 23 § l i art. 64c § 4 upea, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ podał, iż zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 upea organ egzekucyjny w egzekucji należności pieniężnych pobiera za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego lub innych wierzytelności pieniężnych 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4,20 zł. Zgodnie z art. 64 § 9 pkt 2 upea, obowiązek uiszczenia opłat, za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Z przedstawionych powyżej przepisów wynika, że obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego powstał z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu. Obowiązek uiszczenia kosztów egzekucyjnych nie zależy od efektywności postępowania egzekucyjnego, co oznacza, że w przypadku zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego opłata jest pobierana bez względu na to, czy na rachunku na chwilę zajęcia znajdowały się środki, czy też nie. Środek egzekucyjny nie staje się bezskuteczny, gdy na rachunku bankowym zobowiązanego nie ma pieniędzy. Zgodnie z art. 80 § 2 upea, zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Skuteczność zajęcia rachunku bankowego polega na zajęciu wierzytelności wynikającej z posiadania rachunku bankowego, a więc oznacza to, iż nawet w sytuacji, gdy jest brak środków pieniężnych na koncie bankowym zobowiązanego, to zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego determinuje zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 upea naliczenie kosztów związanych z zajęciem. Odnosząc się do argumentów wierzyciela, dotyczących wyroku Trybunału Konstytucyjnego organ odwoławczy zauważył, że w omawianej sprawie doszło do skutecznego zastosowania środków egzekucyjnych w postaci zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych zobowiązanego. Organ egzekucyjny obliczając koszty egzekucyjne, przyjął opisane w postanowieniu zasady obliczania i miarkowania opłaty manipulacyjnej oraz opłaty za czynność egzekucyjną. Zaznaczył, iż przepis art. 64 § 1 upea nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonanie czynności egzekucyjne, a w wyroku TK kwestionowany jest zapis art. 64 § 1 pkt 4 upea, jako ten niezgodny z konstytucją w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za czynności egzekucyjne. Organ egzekucyjny przyznał proporcje od maksymalnej stawki kosztów za zajęcie nieruchomości z uwzględnieniem stawki procentowej dla zajęcia rachunku bankowego i stawki procentowej dla opłaty manipulacyjnej. Art. 64 § 6 upea nie określa maksymalnej kwoty opłaty manipulacyjnej. Ograniczenie kwotowe ustawodawca zawarł natomiast w art. 64 § 1 pkt 6 upea w odniesieniu do opłaty za zajęcie nieruchomości, ustalając ją w wysokości 8% egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 34.200,00 zł. Organ egzekucyjny dla określenia maksymalnej kwoty opłaty manipulacyjnej przyjął analogiczny sposób miarkowania wysokości opłaty. Odwołując się do powyższego przepisu, uwzględniającego stawkę 8 % egzekwowanej należności z określoną górną granicą naliczenia kosztów - 34.200,00 zł., organ egzekucyjny przyjął, że opłata manipulacyjna stanowiąca 1% egzekwowanej należności nie może być wyższa od kwoty 4.275,00 zł. czyli 1/8 z 34.200,00 zł. W konsekwencji organ egzekucyjny przyjął, iż w ramach postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie ww. tytułu wykonawczego opłata manipulacyjna wynosi [...] zł. i nie przekracza limitu wynikającego z miarkowania tj. kwoty 4.275,00 zł. Podobnie dokonał miarkowania kosztów egzekucyjnych za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Art. 64 § 1 pkt 4 upea nie określa maksymalnej kwoty kosztów egzekucyjnych za zajęcie rachunku bankowego. Odwołując się do powyższego przepisu, uwzględniającego stawkę 8 % egzekwowanej należności z określoną górną granicą naliczenia kosztów - 34.200,00 zł., organ egzekucyjny przyjął, że koszty egzekucyjne należne za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, stanowiące 5% egzekwowanej należności, nie mogą być wyższe od kwoty 21.375,00 zł., czyli 5/8 z 34.200,00 zł. W konsekwencji organ egzekucyjny przyjął, iż w ramach postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie ww. tytułu wykonawczego opłata za dokonaną czynność zajęcia rachunku bankowego wynosi [...] zł i nie przekracza limitu wynikającego z miarkowania tj. kwoty 21.375,00 zł. Wierzyciel ponosi również wydatek egzekucyjny w kwocie [...]zł., koszty związane ze spisaniem protokołów o stanie majątkowym zobowiązanego w kwocie [...]zł. oraz naliczony wydatek egzekucyjny na sumę [...] zł, co daje łączną kwotę należnych kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł Wedle organu odwoławczego, organ egzekucyjny uwzględniając ww. wyrok TK ustalił górną granicę opłaty manipulacyjnej oraz kosztów za zajęcie rachunku bankowego i odnosząc te kwoty do wysokości kosztów egzekucyjnych obliczonych w niniejszej sprawie na podstawie przepisów upea stwierdził, że mieszczą się one w ustalonym limicie i nie ma podstaw do zmiany ich wysokości. Organ egzekucyjny słusznie uznał, iż wypełnieniem wymogu miarkowania kosztów będzie przyjęcie proporcji od maksymalnej stawki kosztów za zajęcie nieruchomości z uwzględnieniem stawki procentowej dla zajęcia rachunku bankowego i stawki procentowej dla opłaty manipulacyjnej. Organ egzekucyjny mając na uwadze ww. naliczone opłaty, zasadnie ustalił należne organowi egzekucyjnemu koszty egzekucyjne w łącznej wysokości [...] zł. Uczynił to w sposób usystematyzowany. Wskazał, jakim systemem do tego doszedł. Nie uczynił więc niczego na zasadzie dowolnego uznania i przypadkowości, lecz właśnie przyjął odpowiednią systematykę i zasady w tym zakresie. Znalazło to odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Na postanowienie to wierzyciel złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zarzucając naruszenie: - art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 6 upea poprzez ich błędne zastosowanie i ustalenie przez organ kosztów egzekucyjnych od zajęć rachunków bankowych pomimo, iż nie doszło w istocie do zajęcia wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych, albowiem na rachunkach bankowych nie było żadnych środków, co oznacza, iż organ nie zajmując żadnej wierzytelności przysługującej skarżącej wobec banków nie powinien ustalić z tego tytułu kosztów egzekucyjnych. - art. 138 § 1 w zw. z art. 144 kpa poprzez utrzymanie w mocy postanowienia pomimo, iż organ winien był na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi l instancji, które to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wierzyciel przywołując argumentację przedstawioną w zażaleniu wskazał, iż organ winien kierować się wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28.06.2016r., sygn. akt SK 31/14, który orzekł niekonstytucyjność art. 64 § 1 pkt 4 upea i art. 64 § 6 upea w zakresie, w jakim nie określają one maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne oraz maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej. Na poparcie własnego stanowiska w sprawie, a także kwestii zajęcia pustego rachunku i nie wyegzekwowania żadnych kwot, skarżący powołał się na orzeczenia sądów administracyjnych. Wniesiono o uchylenie postanowień organów obu instancji i zasądzenie kosztów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 p.p.s.a., uprawniony jest do badania czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub podjęta została czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Skarga jest zasadna. Istotą zaskarżonego postanowienia było zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. w związku z art. 80 § 1 u.p.e.a. poprzez obciążenia wierzyciela opłatą egzekucyjną w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w sytuacji zajęcia rachunku bankowego, na którym brak jest środków finansowych. Stosownie do art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty, z zastrzeżeniem art. 64d - za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Postanowienia organów I i II instancji zostały wydane w czasie, gdy przepisy ten nie korzystały już z domniemania konstytucyjności, co zostało stwierdzone w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14. W/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, co wyraźnie wynika z jego sentencji, gdzie użyto sformułowania, że badany przepis jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty. Jednocześnie w celu uniknięcia naruszenia zasad konstytucyjnych, przepis ten musi być stosowany i interpretowany zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku Trybunału. Analogiczne stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 marca 2018 r. II FSK 2206/17. Nadto zdaniem NSA organy powinny uwzględniać skutki tego orzeczenia z uwagi na treść art. 190 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3). Tym samym stwierdzenie niekonstytucyjności zastosowanego przez organy w niniejszej sprawie przepisu skutkuje niemożliwością zastosowania takiego przepisu zarówno przez sąd jak i przez organ w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej opłaty za dokonane czynności egzekucyjne. Bierna postawa ustawodawcy nie może usprawiedliwiać stosowania prawa z naruszeniem Konstytucji. Z uwagi na powyższe, do momentu, gdy ustawodawca nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej oraz opłaty manipulacyjnej, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Zatem organ ustalając wysokość opłaty egzekucyjnej ma obowiązek rozważenia kwestii, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach upea przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. W kontrolowanej sprawie organy nie uczyniły zadość tym wymogom. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż pomimo powoływania się przez nie na miarkowanie i podawania sposobu jego zastosowania, posłużyły się jedynie procentowym wskaźnikiem ograniczenia wysokości stawek kosztów, określonych w niekonstytucyjnych przepisach, nie odnosząc się w żaden sposób do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych w toku postępowania, jak również nie odniosły się do zagadnienia, że wysokość i zasady pobierania przedmiotowych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić przynajmniej częściowe finansowanie aparatu egzekucyjnego, przy czym istotne jest zachowanie racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a faktycznymi czynnościami organów egzekucyjnych, uwzględniającej m. in. nakład pracy, stopień skomplikowania, czasochłonność czynności, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty te nie stanowiły sankcji finansowej. Zatem ustalając wysokość danej opłaty należy wykazać, jakie konkretne czynności organu egzekucyjnego w toczącym się postępowaniu egzekucyjnym miały wpływ na powstanie kosztów egzekucyjnych w ustalonej wysokości. Miarkowanie ograniczone jedynie do procentowego zredukowania maksymalnej stawki, lecz bez odniesienia do przeprowadzonych faktycznie czynności w powiązaniu z nakładem pracy, nie spełnia wymogu wykazania, że ustalone koszty egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela, są adekwatne do poniesionego nakładu pracy, efektywności działań, poziomu skomplikowania i długotrwałości postępowania egzekucyjnego. Tymczasem w zakresie kwestionowanym przez stronę efektywność działań organu była zerowa – zajęcia nie doprowadziły do skutecznego wyegzekwowania długu. Sąd podziela pogląd, iż w postępowaniu egzekucyjnym zajęciu podlega wierzytelność pieniężna posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś sam rachunek bankowy, jako narzędzie oszczędnościowo - rozliczeniowe. Opłata egzekucyjna, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 upea może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. W cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. Stanowiska organu nie uzasadnia treść art. 80 i następnych upea. Z art. 80 § 2 wynika, że zajęcie wierzytelności obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Natomiast w rozpatrywanej sprawie, mimo iż w toku postępowania egzekucyjnego dokonano zajęć rachunku bankowego zobowiązanego, to jednak w wyniku zastosowania środka egzekucyjnego nie uzyskano żadnej kwoty. Dopiero zatem w momencie wpływu należności na rachunek bankowy, kwota ta staje się wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku od banku. Tym samym przepisy upea nie przewidują opłat i kosztów za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych. W tej sytuacji, jeżeli nie doszło do zajęcia wierzytelności, nie ma także podstaw do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 upea (por.wyrok NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r. II FSK 693/15). Zatem zasadny jest także zarzut, iż sporne koszty egzekucyjne mogły być naliczone tylko w przypadku faktycznego zajęcia środków na rachunku bankowym, co również wpisuje się w tezy wyroku Trybunału. Wobec tego organ egzekucyjny bezpodstawnie obciążył wierzyciela kosztami wyliczonymi na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Nie można bowiem uznać, że w toku egzekucji doszło do zajęcia wierzytelności, ponieważ od momentu wszczęcia egzekucji do jej zakończenia poprzez umorzenie postępowania egzekucyjnego na zajętych rachunkach bankowym nie było środków pieniężnych. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy o p.p.s.a., uchylając zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienia organu I instancji. W postępowaniu ponownym organ oceni, czy w realiach tej konkretnej sprawy, koszty egzekucyjne w ustalonej kwocie, realizują nie tylko cel fiskalny (finansują aparat egzekucyjny), ale czy również zachodzi racjonalna zależność pomiędzy wysokością kosztów, a podjętymi czynnościami organów. W związku z powyższym, w postępowaniu ponownym, w razie braku stosownej interwencji ustawodawcy, spełniającej standardy wynikające z wyroku Trybunału w sprawie SK 31/14, organ podda art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 zdanie drugie ustawy egzekucyjnej w/w wykładni prokonstytucyjnej. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 p.p.s.a.