II SA/Kr 1091/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magda Froncisz po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza z dnia 26 kwietnia 2016 r. wniosku T. S. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie skargi T. S. na postanowienie Nr [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia 30 czerwca 2015 r. znak: [...] w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia p o s t a n a w i a: oddalić wniosek. T. S. złożył wniosek o przyznanie mu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2016 r. oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Skarżący złożył w terminie sprzeciw, w którym ponownie wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Podniósł, że jest osobą chorą, przebywa na zwolnieniu lekarskim, ponosi koszty badań specjalistycznych i leczenia. Jego stan zdrowia i sprawności, które uległy pogorszeniu ograniczają możliwość obrony i możliwości zarobkowe. Posiadany majątek nieruchomy nie jest szybko zbywalny, a pojazdy mechaniczne są stare, technicznie mocno zużyte i nie posiadają większej wartości rynkowej. Skarżący ponosi koszty utrzymania, co jest niezbędne. Skarżący, w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, obraca środkami finansowymi, ale ich nie posiada, a większość faktur wystawianych przez kontrahentów reguluje poprzez płatność gotówką. Tylko z jednym kontrahentem skarżący jest związany kredytem kupieckim w wysokości 1.500 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z obowiązującym w niniejszej sprawie (w której postępowanie sądowe zostało wszczęte przed dniem 15 sierpnia 2015 r.) brzmieniem art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), określanej dalej jako p.p.s.a., od postanowień wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W wypadku wniesienia sprzeciwu postanowienie lub zarządzenie, przeciwko któremu został wniesiony traci moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Wnioskodawca wystąpił o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie - zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie takiego prawa może nastąpić tylko wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. Należy zwrócić uwagę, że prawo pomocy to inaczej prawo ubogich, a do takiej kategorii osób z pewnością nie można zaliczyć skarżącego z jego majątkiem, w skład którego wchodzi dom, nieruchomość rolna, pojazdy mechaniczne. Instytucja ta ma charakter wyjątkowy co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną (do takich osób zalicza się bezrobotnych, osoby pozbawione środków do życia), bądź gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjonalne (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2005 r., I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek dla siebie, bądź rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04, niepubl.). Wniosek w niniejszej sprawie podlega oddaleniu, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść wnioskowanych do zwolnienia kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego. We wniosku skarżący oświadczył, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jego miesięczny dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wynosi 250 zł. Według oświadczenia wnioskodawcy w skład posiadanego majątku wchodzą: dom o pow. 303 m 2 (którego wartość podana przez wnioskodawcę to 150.000 zł), grunty rolne o pow. 1,14 ha, samochód osobowy marki [...] - rok produkcji 1998, samochód osobowy [...] – rok produkcji 1997, samochód [...] - rok produkcji 1993 (z niesprawnym silnikiem). Wnioskodawca przedstawił też wysokość ponoszonych przez niego wydatków koniecznych (media – w tym telefon i internet, lekarstwa, ubezpieczenie majątku, zakup opału, podatki). Ponieważ w opinii referendarza sądowego informacje przekazane przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewystarczające do oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej, w związku z tym, na zasadzie art. 255 p.p.s.a., pismem z dnia 4 kwietnia 2016 r., skarżący został wezwany do jego uzupełnienia. W piśmie uzupełniającym z dnia 12 kwietnia 2016 r. skarżący oświadczył, iż jest chory i od dnia 18 lutego 2016 r. do dnia 15 kwietnia 2016 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim. Nie posiada rachunków na koszty żywności i leki, ponieważ nie był on w stanie przewidzieć, że takie będą potrzebne. Nie posiada też rachunków na opał. Gospodarstwo domowe prowadzi sam. Nie uzyskuje żadnego dochodu z prowadzonego gospodarstwa rolnego. Nie korzysta też z dopłat unijnych z tego tytułu. Nie korzysta z pomocy z opieki społecznej. Jest właścicielem wyżej wskazanych 3 pojazdów mechanicznych. Do pisma skarżący dołączył kserokopie następujących dokumentów: zeznanie podatkowe skarżącego za rok 2014, fakturę VAT za usługi medyczne (badanie rezonansem magnetycznym – 450 zł), wyciąg z konta bankowego skarżącego za okres od stycznia do marca 2016 r, oryginał deklaracji VAT za pierwszy kwartał 2016 r.. Jak wyżej wskazano, instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy (prawo ubogich), a strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, gdyż koszty te są rodzajem daniny publicznej. W związku z tym prawo pomocy może być przyznane tylko dla osób ubogich pozostających w bardzo trudnej sytuacji materialnej (ubóstwie), nie posiadających majątku nieruchomego, czy ruchomego. Ubiegający się o taką pomoc winien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Udzielenie stronie prawa pomocy dotyczy wyłącznie osób na tyle ubogich, iż ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowo - administracyjnego. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to, sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Dlatego może być stosowane tylko w tych przypadkach, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pieniężnych pochodzą dochody budżetu państwa, z którego pokrywane są koszty postępowania sądowego w razie zwalniania strony od obowiązku ich ponoszenia. Mając na uwadze wskazane przez skarżącego dane o jego sytuacji majątkowej trudno uznać go za osobę ubogą. Skarżący jest właścicielem nieruchomości (dom o pow. 303 m 2, którego wartość podana przez skarżącego to 150.000 zł; grunty rolne o pow. 1,14 ha), 3 samochodów, prowadzi działalność gospodarczą. Dane podane przez skarżącego nie kwalifikują go do grona osób ubogich. Jeżeli skarżący jest w stanie utrzymać siebie i swój majątek, regulować swoje zobowiązania (w tym m. in. za telefon i internet - k. 54 oraz zobowiązania kupieckie), to nie można mówić o ubóstwie. Jak wynika z zeznania podatkowego, które skarżący dołączył do akt sprawy, jego przychód za rok 2014 wyniósł 138.654 zł. W przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu (rozumiana jako nadwyżka przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz przychodu. Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak aby w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle wyeliminować (vide: postanowienie NSA z 25.02.2010 r., I FZ 10/10). Dodatkowo skarżący przedstawił oryginał deklaracji VAT za pierwszy kwartał 2016 r., z którego wynika, że jako podstawę opodatkowania w celu rozliczenia podatku należnego wskazał kwotę 22.437 zł. Natomiast wartość netto nabytych towarów i usług pozostałych (nie zaliczanych do środków trwałych), wskazana dla rozliczenia podatku naliczonego to 17.533 zł. Zdaniem Sądu fakt posiadania dochodu z działalności gospodarczej, a także fakt bycia właścicielem majątku ruchomego i nieruchomości wyklucza możliwość przyjęcia, że wniosek skarżącego zasługuje na uwzględnienie choćby w części. Celem instytucji prawa pomocy jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom o znikomych dochodach, znajdujących się na skraju ubóstwa, wobec których konieczność poniesienia kosztów sądowych mogłaby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Skarżący, ze względu na wykazane powyżej okoliczności, do takich osób nie należy. Każdy obywatel wytaczający sprawę sądową musi się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów z tym związanych. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że w niniejszej sprawie skarżący uiścił wpis od skargi, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie skargę oddalił (wyrok z dnia 28 października 2015 r., k. 14). Obecnie skarżący podejmuje działania w celu wzruszenia tego wyroku. Podkreślenia wymaga nadto, iż obowiązek ponoszenia kosztów sądowych nie jest obowiązkiem drugorzędnym zaspokajanym przez stronę w ostatniej kolejności i tylko w sytuacji, gdy pozostają jej wolne środki po opłaceniu innych wydatków. Dlatego też wnioskodawca nie może uznawać takich wydatków jak np. podatki, koszty mediów (w tym telefon i internet) jako priorytetowe w stosunku do należności wobec Skarbu Państwa. Przy orzekaniu o zwolnieniu od kosztów sądowych należy uwzględnić także interes państwa w pobieraniu opłat sądowych. W związku z powyższym Sąd stwierdził, że skarżącemu nie przysługuje prawo pomocy i dlatego, na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a., wniosek podlegał oddaleniu.