II SA/Kr 292/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Magda Froncisz po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym ponownego wniosku M. G. o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 stycznia 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy postanawia: 1. zwolnić skarżącą od kosztów sądowych, 2. oddalić wniosek skarżącej o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 23 lutego 2016 r. sygn. II SA/Kr 292/15 uchylił zaskarżoną przez M. G. decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z dnia 28 listopada 2014 r. znak [...]. Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem i pouczeniem o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia skargi kasacyjnej został doręczony skarżącej, do rąk pełnomocnika, dnia 25 marca 2016 r.. Uprzednio Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 5 listopada 2015r., sygn. II OZ 1068/15, oddalił zażalenie na postanowienie WSA w Krakowie z 16 września 2015 r., sygn. II SA/Kr 292/15, oddalające wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Dnia 16 grudnia 2015 r. skarżąca uiściła wpis od skargi w wysokości 500 zł. Następnie WSA w Krakowie postanowieniem z 8 marca 2016 r., sygn. II SA/Kr 292/15, oddalił wnioski skarżącej, działającej przez pełnomocnika – syna P. G. – o zwrot uiszczonego wpisu od skargi, o zwrot kosztów dojazdu do sądu, o uzupełnienie wyroku o rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania, a także odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o zwrot kosztów postępowania. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd wskazał m.in., że przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia skarżąca, pomimo wcześniejszego pisemnego pouczenia, nie złożyła wniosku o zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 12 maja 2016 r., sygn. II SA/Kr 292/15, po rozpatrzeniu ponownego wniosku skarżącej z 18 kwietnia 2016 r. zwolnił skarżącą od kosztów sądowych, natomiast oddalił wniosek o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W piśmie z 24 maja 2016 r. skarżąca wniosła o rozstrzygnięcie wątpliwości co do treści ww. postanowienia na podstawie art. 166 w zw. z art. 158 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (w brzmieniu: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.". W szczególności skarżąca wniosła o wyjaśnienie, czy wydanie tego postanowienia powoduje zwrot uiszczonego wpisu od skargi. Wskazując na art. 159 P.p.s.a. podała również, że pismo to jest także "zażaleniem" na ww. postanowienie referendarza, jako że domaga się ustanowienia radcy prawnego z urzędu, gdyby nie nastąpił zwrot uiszczonego wpisu od skargi. Wojewódzki Sad Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Przede wszystkim należy wskazać, że skarżąca w jednym piśmie zawarła wniosek o wykładnię - rozstrzygnięcie wątpliwości co do treści - postanowienia referendarza sądowego WSA w Krakowie z dnia 12 maja 2016 r. sygn. II SA/Kr 292/15 oraz sprzeciw (nazwany przez skarżącą "zażaleniem") od tego postanowienia. Zgodnie z obowiązującym w niniejszej sprawie (w której postępowanie sądowe zostało wszczęte przed dniem 15 sierpnia 2015 r.) brzmieniem art. 259 P.p.s.a., od postanowień wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W wypadku wniesienia sprzeciwu postanowienie lub zarządzenie, przeciwko któremu został wniesiony traci moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 P.p.s.a.). Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że z całą pewnością sprzeciw prowadzący do ponownego rozpoznania wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy jest wnioskiem dalej idącym, niż wniosek o wykładnię postanowienia referendarza. Co więcej, wniesienie takiego sprzeciwu powoduje utratę mocy postanowienia referendarza, a w konsekwencji do bezprzedmiotowości rozpoznania wniosku o jego wykładnię. Zatem, biorąc pod uwagę treść przywołanego art. 159 P.p.s.a., który stanowi, że wniosek o wykładnię orzeczenia nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia środka zaskarżenia, Sąd potraktował pismo skarżącej z 24 maja 2016 r. jako sprzeciw od postanowienia referendarza i rozpoznał wniosek o prawo pomocy złożony 18 kwietnia 2016 r., co w pełni gwarantuje procesowy interes skarżącej. W dniu 18 kwietnia 2016 r. skarżąca złożyła ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie. Poprzedni wniosek skarżącej w tym przedmiocie został prawomocnie oddalony, jako że Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 5 listopada 2015 r., sygn. II OZ 1068/15, oddalił zażalenie skarżącej na postanowienie WSA w Krakowie o oddaleniu jej wniosku. Ponieważ postanowienie w przedmiocie prawa pomocy stało się prawomocne, obecny wniosek strony rozpoznawany jest w oparciu o art. 165 P.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Wynika z tego, iż przepisy P.p.s.a. dopuszczają możliwość wielokrotnego składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednakże odmienna ocena sytuacji materialnej wnioskodawcy przy rozpatrywaniu kolejnego wniosku jest możliwa wyłącznie po zmianie istotnych okoliczności mających wpływ na tę ocenę. Skarżąca we wniosku z 18 kwietnia 2016 r. domagała się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika, z uwagi na niskie dochody i duże koszty utrzymania. Dodatkowo wskazała, że sytuację materialną rodziny pogarsza zły stan zdrowia skarżącej. Dla udokumentowania swych oświadczeń skarżąca dołączyła faktury VAT za media (prąd, gaz, ścieki), fakturę za zakup pralki, faktury z aptek, decyzję o przyznaniu skarżącej zasiłku dla bezrobotnych, potwierdzenie wpłaty składki ubezpieczeniowej, faktury VAT za internet oraz telefon, decyzję wymiarową podatku rolnego oraz podatku od nieruchomości za 2016 rok. Dodatkowo skarżąca oświadczyła, iż jej dzieci są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku, syn P. dokształca się – podnoszenie jego kwalifikacji zawodowych to zobowiązanie pieniężne w wysokości [...] zł. Syn D. gospodaruje na posiadanym gruncie - gospodarstwie rolnym i otrzymuje dotacje z [...] w wysokości ok. [...] zł. Skarżąca nie posiada samochodu, sprzętu rolnego. Dzieci oraz mąż skarżącej nie mają kont bankowych. Córka K. przez dwa miesiące otrzymywała zasiłek w kwocie [...] zł miesięcznie. Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, iż skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz trójką dorosłych dzieci. Rodzina utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych skarżącej w kwocie [...] zł, renty męża skarżącej w wysokości [...] zł, dochodu z gospodarstwa rolnego w wysokości ok. [...] zł. Dodatkowo córka otrzymywała zasiłek w łącznej wysokości [...] zł. Syn natomiast otrzymuje dotacje z [...] w kwocie rocznej około [...] zł. Łącznie deklarowany obecnie dochód rodziny to kwota 1.666 zł. Z akt sprawy wynika, iż skarżąca jest właścicielem domu o pow. 190 m2 oraz gospodarstwa rolnego o pow. 1,41 ha. Ponieważ dom nadaje się do remontu skarżąca deklaruje, iż zamierza zaciągnąć kredyt na ten cel. W marcu ponadto zakupiła pralkę za kwotę 1.100 zł. Mając na uwadze powyższe należy wskazać, że wniosek o prawo pomocy zasługuje na uwzględnienie w części, ponieważ skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Należy podkreślić, że stosownie do art. 199 P.p.s.a. zasadą w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Stosownie do treści art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Wnioskodawczyni wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie - zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Zgodnie z art. 246 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy osoba wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym – gdy wykaże, iż nie w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu siebie i rodziny. Instytucja przyznania prawa pomocy stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. Użyte w art. 246 P.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż pozostaje w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest więc formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Kluczową zaś rolę dla oceny możliwości płatniczych skarżącego ma fakt, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej strony – jej możliwości płatniczych i finansowych. W niniejszej sprawie obecnie nastąpiła zmiana okoliczności na tyle istotna, że miało to wpływ na ocenę majątkowej sytuacji rodziny skarżącej. W związku z powyższym należało zmienić poprzednie postanowienie w przedmiocie prawa pomocy. Skarżąca wykazała aktualnie nowe okoliczności, świadczące o pogorszeniu – w stosunku do stanu z 2015 r. – jej stanu majątkowego. Wnioskodawczyni obecnie jest osobą bezrobotną, otrzymuje z tego tytułu zasiłek, mąż otrzymuje rentę. W chwili orzekania w maju, czy wrześniu 2015 r. – skarżąca pracowała i otrzymywała z tego tytułu wynagrodzenie. W tym stanie rzeczy trzeba uznać, iż aktualnie jej sytuacja majątkowa, poprzez pozostawanie przez skarżącą na bezrobociu, uległa zmianie. Pomniejszył się bowiem bieżący jej dochód i dochód całej rodziny. Badając sytuację materialną wnioskodawczyni Sąd ustalił, że rodzina nadal gospodaruje na gruncie rolnym, z tego tytułu osiąga dochody oraz dotacje z [...]. Syn D. G. jest ubezpieczony w KRUS i z tego tytułu płaci kwartalnie [...] zł. Zajmuje się uprawą pola o pow. 88 arów przeliczeniowych, dodatkowo dzierżawi działkę o pow. 22 arów. Jak wynika z analizy dokumentów zawartych w aktach sprawy, skarżąca ponosi wydatki na leki rzędu [...] zł miesięcznie. Aktualnie miesięczne wydatki kształtują się na podobnym poziomie, jak w roku 2015 r., tj. suma wydatków waha się wokół kwoty 700 zł miesięcznie, nie licząc kosztów kształcenia syna. Wnioskodawczyni zakupiła pralkę i był to wydatek rzędu [...] zł. Planuje również zaciągnięcie kredytu na remont domu. Sąd, badając wniosek o przyznanie prawa pomocy, bada wyłącznie to, czy strona posiada obecnie środki w takiej wysokości, aby móc opłacić aktualnie wymagane koszty postępowania. Oceniając, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony. Dochód rodziny skarżącej nie jest znaczny, jednakże nie można stwierdzić, aby wnioskodawczyni wraz z rodziną należała do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia. Należy tu zdecydowanie podkreślić, że sytuacja materialno-bytowa skarżącej była szczegółowo badana w 2015 r., co skutkowało oddaleniem wniosku o prawo pomocy, w wyniku czego skarżąca 16 grudnia 2015 r. uiściła 500 zł tytułem wpisu od skargi. W wyniku rozpoznania skargi WSA w Krakowie wyrokiem z 23 lutego 2016 r. - w uwzględnieniu skargi - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Odpis ww. wyroku z uzasadnieniem został doręczony skarżącej dnia 25 marca 2016 r.. Wyrok z 23 lutego 2016 r. nie został zaskarżony skargą kasacyjną i obecnie jest prawomocny. Podsumowując należy wskazać, że sytuacja materialna skarżącej, w zestawieniu z potencjalnymi wydatkami, nie pogorszyła się na tyle, aby – mając także na uwadze aktualny etap niniejszego postępowania sądowego - przyznać skarżącej prawo pomocy w pełnym zakresie, w tym także przez ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Niniejsze postanowienie w żadnym stopniu nie wpłynie negatywnie na możliwość realizacji przez skarżąca konstytucyjnego prawa do sądu. Należy podkreślić, iż celem instytucji prawa pomocy ("prawa ubogich") jest umożliwienie skorzystania z drogi sądowej osobom o znikomych dochodach, znajdujących się na skraju ubóstwa, wobec których konieczność poniesienia kosztów sądowych, czy kosztów ustanowienia kwalifikowanego pełnomocnika z wyboru mogłaby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Skarżąca, z uwagi na wskazane powyżej okoliczności, do takich osób nie należy. Dlatego aktualnie przyznanie skarżącej prawa pomocy w pełnym zakresie nie byłoby uzasadnione, ani adekwatne do aktualnej sytuacji majątkowej i procesowej skarżącej. Niniejsze postanowienie, zdaniem Sądu, nie narusza uprawnień skarżącej wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, czy art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Prawo dostępu do sądu nie charakteru absolutnego i musi być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczenie tego prawa nie jest sprzeczne z ww. przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Na marginesie Sąd wskazuje, że postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem; jeżeli sąd postanowienia nie uzasadnia, od chwili podpisania sentencji (art. 164 P.p.s.a.). Rozstrzyganie obecnie przez Sąd, a uprzednio przez Referendarza, ponownego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy, na podstawie sytuacji skarżącej opisywanej w kwietniu 2016 r., nie może odnieść wstecznego skutku zwrotu uiszczonego wpisu od skargi. Brak możliwości zwrotu skarżącej uiszczonego wpisu od skargi nie wiąże się bowiem z kwestią prawa pomocy, a z brakiem złożenia przed zamknięciem rozprawy stosownego wniosku o zasądzenie kosztów postępowania. Przyznanie obecnie skarżącej prawa pomocy w części skutkuje na przyszłość zwolnieniem jej od kosztów sądowych, o ile niniejsze postanowienie tej treści uprawomocni się. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 165 w zw. z art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 P.p.s.a..