II SA/Kr 327/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie - Monika Rudzka po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. W. i J. W. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia 28 listopada 2008 r. Nr: [...] w przedmiocie odmowy nałożenia obowiązku p o s t a n a w i a oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych; oddalić wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 500 zł od skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia 28 listopada 2008 r. Nr: [...] w przedmiocie odmowy nałożenia obowiązku A. i J. W. złożyli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata. Z danych zawartych w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy "PPF" wynika, że skarżący prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Ich miesięczny dochód brutto wynosi 2.713,96 zł i stanowi go emerytura A. W. w wysokości [...] zł oraz emerytura J. W. w wysokości [...] zł. W skład majątku skarżących wchodzi dom o powierzchni 242 m² usytuowany na działce wielkości 600 m². Z projektowanej wielkości skarżący wykorzystują jedynie 84 m² powierzchni domu, pozostała część jest niewykończona. Skarżący nie deklarują posiadania zasobów pieniężnych, jak również przedmiotów wartościowych. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący podnieśli, iż znajdują się w trudnej sytuacji materialnej bowiem jedynym źródłem utrzymania są niskie emerytury. Uzyskiwane dochody wystarczają jedynie na pokrycie bieżących wydatków, na podstawowe utrzymanie. Skarżący podkreślają także trudną sytuację związaną z nieuleczalnymi chorobami wnuków. Skarżący są zadłużeni spłacając raty wierzytelności wobec Gminy Miejskiej na podstawie porozumienia zawartego w dniu [...] kwietnia 2008 roku. Miesięczne koszty utrzymania skarżących przedstawiają się następująco: 160 zł za opłaty prąd, wodę i wywóz śmieci, 600 zł opłata za gaz (sezon grzewczy) i 225 zł rata wierzytelności wobec G.M. Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje: Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami) przyznanie prawa pomocy przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym), lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej wnioskodawcy, iż nie byłby on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). Użyte w art. 246 powołanej ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z powyższego wynika, że to skarżący ubiegając się o udzielenie prawa pomocy w zakresie całkowitym, winni byli przekonać Sąd, że ich sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. W ocenie orzekającego przedstawiona przez skarżących sytuacja majątkowa nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie kwalifikowanego zastępstwa prawnego. Należy bowiem podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Zauważyć także wypada, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, wyrażonej w art. 199 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Zaakcentować należy, iż zasadność wniosku skarżących rozpatrywana była w dwóch aspektach, mianowicie z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie muszą oni ponieść w niniejszym postępowaniu, a z drugiej strony biorąc pod uwagę możliwości finansowe skarżących. Jak wynika z oświadczenia złożonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący uzyskują stałe miesięczne dochody w łącznej wysokości brutto 2713,96 zł (netto 2.284,71 zł). Kwota tych dochodów nie jest co prawda wysoka, ale jest wystarczająca na pokrycie kosztów sadowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do wpisu w wysokości 500 zł od złożonej skargi. Wykazane przez skarżących wydatki wynoszą łącznie 985 zł (160 zł prąd woda i wywóz śmieci 600 zł gaz o 225 zł rata wierzytelności). Z uzyskiwanego w miesiącu dochodu pozostaje zatem skarżącym do dyspozycji kwota 1.299,71 zł. Należy również zauważyć, że wnioskodawcy dysponują majątkiem nieruchomym o znacznej wartości w postaci domu jednorodzinnego położonego w K. o powierzchni 242 m², usytuowanego na działce wielkości 600 m². Posiadanie zaś majątku, szczególnie nieruchomości (domu jednorodzinnego, gruntów) w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Oceniając powyższe orzekający uznał, że sytuacja majątkowa skarżących nie uzasadnia przyznania im prawa pomocy w zakresie całkowitym, skoro przesłanką uzasadniająca uwzględnienie takiego wniosku, zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest brak jakiegokolwiek dochodu. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zachodzi. Wysokość uzyskiwanych przez skarżących w miesiącu dochodów pozwala na poczynienie starań w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia kosztów sądowych oraz kosztów związanych z wynagrodzeniem pełnomocnika z wyboru, jeżeli jego udział strony uznają za konieczny. Na marginesie należy dodać, że na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 w/w ustawy). Uzupełnieniem tej regulacji jest przewidziany w art. 140 § 1 ustawy obowiązek Sądu pouczania stron działających bez adwokata lub radcy prawnego o terminie i trybie zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie można pominąć tego, że wyłożenie kosztów przez skarżących jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia ich żądań przez Sąd będzie im przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 245 § 1 i 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami).