II SA/Kr 390/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Łoboz po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W.S., i A.S. od postanowienia Referendarza Sądowego z dnia 29 maja 2017 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W.S. i A.S. na decyzję Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w K. z dnia 23 lutego 2017 r. znak: [...] w przedmiocie ustalenia linii brzegu potoki postanawia: I. zmienić postanowienie Referendarza Sądowego z dnia 29 maja 2017 r.; II. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnić skarżących w ½ części od wpisu sądowego należnego od złożonej skargi, a w pozostałym zakresie oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W. i A.S. – dalej skarżący, w dniu 26 kwietnia 2017 r. złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podali, że prowadzą gospodarstwo rolne, które nie przynosi żadnego dochodu. Starają się go utrzymać ze względu na szacunek do ziemi. Są schorowani ([...] ) więc dużo pieniędzy wydają na lekarstwa. Praca w gospodarstwie jest ciężka z uwagi na fakt, że posiadają tylko podstawowe maszyny. Połowa budynków w gospodarstwie pokryta jest eternitem, który trzeba stopniowo wymieniać. Wskazali, że ponieśli duży koszt związany z zakupem blachy na wymianę dachu na części budynku gospodarczego w wysokości 4718,20 zł. Muszą jeszcze zakupić deski i zapłacić za robociznę. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że źródłem utrzymania skarżących jest dochód osiągany z tytułu emerytury ZUS w kwocie 1786,45 zł oraz dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 561,50 zł. Łącznie zatem dochody 2 osobowej rodziny wynoszą około 2347,95 zł. Ponadto wskazali, że posiadają dom o pow. 116 m2 oraz nieruchomość o pow. 4,11 ha w tym 1 ha młodego lasu, zabudowanie gospodarcze, ciągnik rolniczy oraz inwentarz, krowy i cielęta – 8 sztuk. We wniosku skarżący określili również koszty utrzymania w łącznej wysokości miesięcznie około 1,320 zł – w tym opłaty za media, zakup lekarstw – 300 zł, zakup odzieży – 50 zł, środków czystości – 50 zł, żywność – 600 zł oraz roczne koszty zakupu węgla, paliwa, drzewa, naprawy maszyn rolniczych, ubezpieczenia, najmu maszyn. W aktach sprawy znajduje się szereg dokumentów potwierdzających wysokość świadczeń, wielkość posiadanego gospodarstwa rolnego oraz wydatki na remonty. Postanowieniem z dnia 29 maja 2017 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz sądowy wskazał, że wykazane miesięczne dochody i wydatki nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego skarżący wnieśli w terminie sprzeciw. W uzasadnieniu wniosku skarżący podnieśli, że ich sytuacja materialna jest szczególnie trudna z uwagi na podeszły wiek i konieczność wykupienia licznych lekarstw. Zdarza się, że pożyczają pieniądze od syna. Wskazali, że do gospodarstwa rolnego muszą dokładać z emerytury, by gospodarstwo mogło funkcjonować. Podnieśli, że obecnie nie mają środków finansowych z których mogliby pokryć wpis sądowy. Z uwagi na trudną sytuację materialną oraz obowiązki w gospodarstwie rolnym prawdopodobnie nie będzie ich również stać na dojazd na rozprawę do Sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – zwanej dalej "P.p.s.a", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z treścią art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 P.p.s.a.). Ponadto zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej może nastąpić: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt: l FZ 429/12, LEX nr 1247073). Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) – tak: postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1948/14. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało przede wszystkim od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej. Nastąpić to może w sytuacji, w której strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący żadnych wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ugruntowane orzecznictwo sądowoadministracyjne potwierdza wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy, stosowanej tylko wobec osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny, tj. uniemożliwiłoby zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb życiowych (por. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 29 października 2008r., sygn. akt VII SA/Wa 1486/08). Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu państwa (czyli de facto stanowi obciążanie innych obywateli). Dlatego też wyjątkowe zastosowanie tej instytucji wiąże się nie tylko z ustaleniem braku źródeł stałego dochodu i majątku, ale także z ustaleniem, że wnioskujący jest pozbawiony obiektywnie możliwości uzyskania dochodu z jakichkolwiek źródeł (por. postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 22 października 2014 r., II SA/Wr 432/14). Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Mając na uwadze powołane wyżej regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy w szczególności wysokość comiesięcznych, stałych dochodów rodziny otrzymywanych w ramach emerytury, oświadczone koszty utrzymania, brak oszczędności, zły stan zdrowia obydwojga skarżących, wydatki na leki oraz koniecznych wydatków w tym m.in. na remonty w gospodarstwie rolnym oraz informacje zawarte w sprzeciwie, Sąd stwierdza, że skarżący wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, dlatego, w celu zachowania prawa do sądu, zasadnym jest przyznanie im prawa pomocy w zakresie częściowym. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych uznać należało za nieuzasadniony. Partycypacja w kosztach postępowania jest bowiem obowiązkiem strony nawet jeżeli miałoby to nastąpić z uszczerbkiem koniecznego utrzymania, a obowiązkiem strony jest poczynienie oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Nadto analiza złożonych oświadczeń majątkowych, jak również dokumentów finansowych strony, nie daje podstaw do przyjęcia, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Nadto fakt, że obydwoje skarżący pracują na roli, mają stałe źródło utrzymania jakim jest emerytura ZUS, a zatem mają stałe źródło dochodów, nie wykazują także innych nadzwyczajnych okoliczności wpływających na kondycję finansową rodziny jak np. zadłużenie czy konieczność utrzymania osób nie posiadających własnego dochodu. Dokonują zakupów, remontów – przedstawiają faktury za zakup blachy i elementów budowlanych – które świadczą o perspektywicznych możliwościach finansowych stron. Deklarują koszty najmu maszyn rolniczych, paliwa, koszty zakupów środków ochrony roślin – to wszystko świadczy, iż perspektywicznie posiadają środki finansowe umożliwiające im pokrycie choćby części kosztów sądowych skoro dokonują wydatków nie należących do absolutnie niezbędnych dla egzystencji. Prowadzą ponad 5 ha gospodarstwo rolne – mają zatem potencjalne możliwości zdobycia środków finansowych. Ponadto biorąc pod uwagę wielkość nieruchomości rolnej, skarżący mogą ubiegać się o dopłaty unijne, skoro zaś tego nie robią, to fakt ten mnie może stanowić o ponoszeniu kosztów zainicjowanego przez niego postępowania przez Skarb Państwa. Stwierdzając zatem, że przedstawiona przez skarżących sytuacja finansowa nie daje podstaw do uznania, że są oni w stanie pokryć w pełnym zakresie koszty sądowe, a więc na obecnym etapie wpis sądowy, który w sprawie wynosi 300 zł, zasadnym jest zmiana orzeczenia referendarza sądowego o przyznaniu prawa pomocy poprzez zwolnienie skarżących od kosztów sądowych w niniejszej sprawie w ½ części od należnego obecnie wpisu sądowego. W ocenie Sądu poniesienie jednorazowego wydatku w tej wysokości nie przekracza możliwości majątkowych skarżących, umożliwiając im tym samym realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w postanowieniu.