II SA/Kr 642/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Pasternak Sędziowie WSA Kazimierz Bandarzewski WSA Wojciech Jakimowicz (spr.) Protokolant: Maciej Żelazny po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2009 r. sprawy ze skargi R. R. na decyzję Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] marca 2009 r., nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję tego samego organu; II. zasądza od Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na rzecz skarżącej R. R. kwotę 100 zł (słownie: sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. R.R. złożyła do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, za pośrednictwem Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, wniosek o przyznanie jej świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm.) Decyzją Nr [....] z dnia 8 października 2008 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił R.R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zastosowanie w sprawie znajduje art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, który podaje definicję represji oraz ustanawia co najmniej sześciomiesięczny okres deportacji do pracy przymusowej. Organ ustalił, iż wnioskodawczyni nie spełnia warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, w związku z czym odmówił przyznania świadczenia pieniężnego R.R. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła R.R. podkreślając, iż składając wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego miała na myśli świadczenie przyznane wyrokiem Sądu Administracyjnego w dniu 19 sierpnia 2004 r. dzieciom urodzonym w Niemczech w okresie pracy przymusowej swojej matki. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 20 marca 2009 r., Nr [....] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 8 października 2008 r., Nr [....] odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej ustawie. Decyzja ta została sprostowana postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2009 r.,Nr [....]. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył treść art. 2 pkt. 2 lit. "a" ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Organ podał, iż R.R. urodziła się na terenie III Rzeszy i przebywała na jej terytorium w [....] od dnia [....] 1944 r. (data urodzenia) do dnia wyzwolenia [....] w dniu 4 kwietnia 1944 r. Organ podał, iż datę wyzwolenia powołanej miejscowości przez wojska alianckie ustalono na podstawie "Atlasu II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Letter Perfect International Warszawa 1995 r.). Organ stwierdził, iż po dacie wyzwolenia [....] pobyt wnioskodawczyni na terenie III Rzeszy utracił charakter represji w rozumieniu powołanej ustawy. Organ ustalił, iż przymusowy pobyt wnioskodawczyni na deportacji do III Rzeszy trwał 5 miesięcy i 21 dni, a zatem stronie nie przysługuje prawo do świadczenia pieniężnego, gdyż ustawa wymaga minimalnego 6 miesięcznego pobytu na deportacji poza terytorium państwa polskiego. Skargę na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [....] 2009 r., Nr [....] złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie R.R. wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżąca potwierdziła prawidłowość ustalenia stanu faktycznego przez organ podniosła jednakże, iż niewłaściwie została ustalona data końcowa trwania represji. Zdaniem skarżącej powinna to być data zakończenia II wojny światowej czyli dzień 8 maja 1945 r. Skarżąca podkreśliła, iż pomimo wyzwalania poszczególnych miejscowości przez wojska alianckie wojna trwała nadal, toczyły się działania wojenne na terenie Niemiec. Dopiero 3 maja 1945 r. wojska alianckie wkroczyły do Hamburga. Powrót do Polski nie był możliwy od razu po wyzwoleniu zarówno ze względów bezpieczeństwa, jak i braku transportu. Skarżąca podała, iż jej matka wraz ze skarżącą powróciły do Polski dopiero jesienią 1945 r., a od lata 1945 r. pozostawały w obozie przejściowym zorganizowanym przez Amerykanów. Skarżąca na poparcie swojego stanowiska powołała się na wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 2009 r., II OSK 1456/08 oraz z dnia 15 lipca 2008 r., II OSK 866/07. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i powtórzył argumentację na jego poparcie. Dodatkowo powołał orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego przemawiające za stanowiskiem, iż okres represji należy liczyć do dnia wyzwolenia danej miejscowości przez wojska alianckie, a nie do oficjalnego końca II wojny światowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz.1269), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, iż sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). Z istoty kontroli wynika, że zasadność zaskarżonej decyzji podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie podejmowania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ze względu na powyższą zasadę oraz treść art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, konieczne jest podkreślenie, że przedmiotem kontroli Sądu w przedmiotowej sprawie była decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 marca 2009 r. Nr [....] . Podkreślić także należy, że w świetle art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd nie ma obowiązku, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona i podlega uwzględnieniu, gdyż zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem prawa, a w takim zakresie, tj. pod względem zgodności z prawem Sąd w ramach swojej właściwości sprawuje kontrolę orzeczeń administracyjnych. Stan faktyczny ustalony w sprawie jest bezsporny i znajduje potwierdzenie w dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy. Zasadny jest w ocenie Sądu również pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót (por. wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004 r., OSK 135/04). Rozstrzygnięcia Sądu wymaga kwestia do kiedy należy liczyć okres trwania represji, tj. czy tak jak twierdzi organ - do dnia wyzwolenia przez wojska alianckie, czy też zgodnie ze stanowiskiem skarżącej - do dnia oficjalnego zakończenia II wojny światowej. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm.) świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 2 powołanej ustawy ustawodawca zdefiniował pojęcie represji wskazując w punkcie 2 lit. "a", iż represją jest "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945". Wykładni wymaga zatem ustawowe określenie "w okresie wojny". Już z literalnego brzmienia cytowanego przepisu można wnioskować, iż chodzi o okres oficjalnego trwania II wojny światowej w latach 1939-1945 r. Jest rzeczą powszechnie wiadomą, że II wojna światowa trwała od dnia 1 września 1939 r. do dnia kapitulacji III Rzeszy w dniu 8 maja 1945 r. Przemawia to zdaniem Sądu za uznaniem, iż okres trwania represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit.a powinien być obliczany od daty deportacji do dnia oficjalnego zakończenia działań wojennych. Art. 2 w obydwu punktach posługuje się sformułowaniem "w okresie wojny w latach 1939-1945" wskazując tym samym, iż to okres od początku wojny do jej zakończenia wyznacza ramy czasowe do kwalifikowania określonego działania w kategorii represji w rozumieniu cytowanej ustawy. Przyjmując wykładnię aprobowaną przez organ administracji można by dojść do wniosku, że "okres wojny" może być różny w stosunku do różnych osób ze względu na różne daty zakończenia działań wojennych w poszczególnych miejscach. Wykładnia taka nie znajduje uzasadnienia w brzmieniu cytowanego przepisu, prowadziłaby również do zróżnicowania sytuacji osób represjonowanych w oparciu o przesłanki pozaustawowe, co jest niedopuszczalne. Należy również wziąć pod uwagę okoliczność, iż proces interpretacji regulacji prawnej z zakresu prawa administracyjnego jest w istotny sposób ukierunkowany poprzez cel tego prawa i cel, do realizacji którego powołany jest podmiot stosujący to prawo. W doktrynie prawa administracyjnego i orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażana jest wprost teza, zgodnie z którą przy rozstrzyganiu wątpliwości - dotyczących nie tylko sytuacji faktycznych, ale powstających także przy interpretacji przepisów - właściwe jest zastosowanie rozwiązania korzystnego dla adresata normy (zob.: Z. Duniewska: Wykładnia prawa administracyjnego, w: M. Stahl (red.): Prawo administracyjne. Pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie, Warszawa 2000, s. 173; por. też wyrok NSA z dnia 23 września 1982 r., II SA 1031/82, publ.: ONSA z 1982 r., nr 2, poz. 91, w którym zaprezentowano tezę, że "wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść obywatela, jeśli nie stoi temu na przeszkodzie ważny interes społeczny; tylko takie bowiem postępowanie może pogłębić zaufanie obywateli do organów Państwa (art. 8 k.p.a.)". Mając na uwadze powyższe stanowisko, przyjąć należy, że datą końca okresu deportacji R.R. , a więc przymusowego wywiezienia z terytorium Polski, jest data oficjalnego zakończenia działań wojennych, nie zaś data wyzwolenia miejscowości [....] , w której skarżąca się urodziła w okresie pracy przymusowej swojej matki. Zatem okres przebywania skarżącej na deportacji powinien być liczony od daty jej urodzenia, tj. od dnia 15 października 1944 r. do dnia 8 maja 1945 r. Jak podkreśla się w zarówno w starszym, jak i najnowszym orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r. III RN 158/98, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lipca 2008 r., II OSK 866/07, wyrok z dnia 23 stycznia 2009 r., II OSK 1456/08) kwestią mającą niebagatelne znaczenie w tym przypadku jest fakt dalszego prowadzenia działań wojennych na terenie okupowanej przez III Rzeszę Europy. Fakt, że linia frontu przebiegała już za miejscowością, w której przebywała skarżąca, nie może być odbierany jako moment definitywnego wyzwolenia. Należy wziąć pod uwagę dynamikę towarzyszącą tego rodzaju działaniom oraz niewątpliwy brak możliwości powrotu osób deportowanych, znajdujących się na terenach już wyzwolonych, na tereny wciąż objęte działaniami wojennymi. Osoby znajdujące się na terenach już wyzwolonych niejednokrotnie znajdowały się w stanie oblężenia, a linie działań frontowych były wielokrotnie przesuwane w wyniku akcji ofensywnych przeprowadzanych przez broniące się oddziały hitlerowskie. W sprawie niniejszej tych okoliczności nie sposób pominąć. Przyjąć zatem trzeba, że możliwość powrotu na terytorium Polski faktycznie zaistniała po dacie 8 maja 1945 r., którą oficjalnie uznano za zakończenie II Wojny Światowej. Stwierdzić w konsekwencji należy, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja zostały wydane na skutek błędnej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r., Nr 87, poz. 395 ze zm.), tj. z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, gdyż bezpośrednio zdeterminowało treść podjętych przez organ rozstrzygnięć, przy czym trzyzdaniowe uzasadnienie decyzji z dnia 8 października 2008 r. ogranicza się wyłącznie do zacytowania części art. 2 cytowanej ustawy. W związku z tym decyzje powyższe podlegają uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 roku Nr 153 poz. 1270), a decyzja z dnia 8 października 2008 r. również na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jako wydana z naruszeniem art. 107 § 3 k.p.a., zgodnie z którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż nie pozwala na stwierdzenie, iż organ prawidłowo zweryfikował wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Uchylenie obydwu decyzji w sprawie z wniosku R.R. nastąpiło w związku z art. art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Wyeliminowanie obydwu decyzji jest konieczne dla podjęcia prawidłowego - odpowiadającego zasadzie dwuinstancyjności postępowania administracyjnego - rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w niniejszej sprawie. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych jest obowiązany przyjąć datę oficjalnego zakończenia II Wojny Światowej jako datę końca represji wobec R.R . Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania nastąpiło na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270).