II SA/Kr 658/08

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie - Monika Rudzka po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. P. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi M. P. i Z. P. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] kwietnia 2008 roku Nr: [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki p o s t a n a w i a oddalić wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, oddalić wniosek o ustanowienie radcy prawnego Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek M. P., na urzędowym formularzu, o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu celem sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 listopada 2008 roku oddalającego skargę M. P. i Z. P. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w K. z dnia [...] kwietnia 2008 roku Nr: [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki. We wniosku skarżąca oświadczyła, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego ze swoim mężem Z. P. Jej miesięczny dochód wynosi 944,39 zł netto i stanowi go świadczenie emerytalne. W skład majątku skarżącej wchodzi udział ½ we własności domu dwurodzinnego, w którym jest 73 m² mieszkanie. Nie dysponuje ona zasobami pieniężnymi, jak również przedmiotami wartościowymi. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca podniosła, że jest emerytką w podeszłym wieku, ma 73 lata. Choruje na różne choroby. Z uzyskiwanych dochodów nie stać jej na poniesienie kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okazały się niewystarczające do oceny stanu majątkowego i zdolności płatniczych skarżącej, dlatego została ona wezwana do uzupełnienia wniosku poprzez wykazanie źródeł i wysokości dochodu osiąganego przez jej męża Z. P., udokumentowanie wydatków ponoszonych na leczenie i utrzymanie domu oraz przedstawienie wyciągów z rachunków bankowych strony oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, obejmujących transakcje za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca wyjaśniła, że nie może podać wysokości emerytury męża, gdyż nie została do tego upoważniona przez męża. Od dawna nie prowadzą oni wspólnego gospodarstwa domowego. Skarga została wniesiona przez dwie osoby – skarżącą oraz jej męża – jako dwóch współwłaścicieli domu dwurodzinnego, zaś o przyznanie prawa pomocy ubiega się tylko skarżąca, która pobiera emeryturę poniżej poziomu socjalnego. Odnosząc się do wezwania do udokumentowania wydatków na utrzymanie domu skarżąca oświadczyła, że ponosi wydatki na energię elektryczną w wysokości 330 zł, za gaz 680 zł, wywóz śmieci 50 zł, podatek 50 zł, woda i ścieki 75 zł (wartości te dotyczą okresu trzymiesięcznego). Na lekarstwa skarżąca wydaje 380 zł na trzy miesiące. Nie posiada rachunków za leki, gdyż nie była przygotowana na takie wezwanie. Przesłała natomiast opakowania po trzech lekarstwach na których widnieją ceny: 3,35 zł, 49,97 zł i 18,19 zł. Wydatki codzienne na życie i osobiste sprawy to 15 zł. Łączna wysokość wydatków za trzy miesiące wynosi 2.830 zł, a emerytura za ten okres wynosi 2.832 zł. Skarżąca załączyła wyciągi z rachunku bankowego za miesiące listopad i grudzień 2008 roku oraz wyciągi z rachunku karty [...] za wrzesień, październik i listopad 2008 roku. Mając na uwadze powyższe, zważono, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Instytucja przyznania prawa pomocy, zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami) przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (prawo pomocy w zakresie całkowitym), lub gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (prawo pomocy w zakresie częściowym). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym we wskazanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej, w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. W niniejszej sprawie skarżąca domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie kwalifikowanego pełnomocnika z urzędu. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Z powyższego wynika, że strona dochodząca swoich praw na drodze sądowej ma prawo do ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie na jej rzecz pełnomocnika z urzędu, jednakże dla skuteczności złożonego w tej materii wniosku zobowiązana jest spełnić przesłanki określone przepisami prawa, które regulują instytucję prawa pomocy. Zgodnie z treścią art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniosek osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zatem to skarżąca ubiegając się o udzielenie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym winna była przekonać sąd, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania we własnym zakresie. Zdaniem orzekającego skarżąca nie wykazała, iż w stosunku do jej osoby zachodzą przesłanki, od których zależy przyznanie prawa pomocy. Dane zawarte w złożonym przez nią oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie mają cechy "dokładności", o której mowa w art. 252 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a wezwanie do uzupełnienia danych zostało wykonane jedynie w ograniczonym zakresie. Stosownie do treści art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi strona obowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli jej oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Wezwanie skierowane do skarżącej o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz nadesłanie dokumentów źródłowych oznaczało, że dane, którymi dysponował orzekający nie wystarczyły do wolnej od wątpliwości oceny sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, a tym samym nie umożliwiły uwzględnienia wniosku. Oświadczenie wnioskodawczyni nie zawierało bowiem informacji o dochodach męża, a także o wysokości wydatków ponoszonych na utrzymanie domu i konieczne leczenie. Na wezwanie referendarza sądowego strona nie podała wysokości dochodów męża, nie przedstawiła także orzeczenia o rozwodzie lub separacji, które wyłączałoby obowiązek strony wykazania dochodów męża. W tym miejscu należy podkreślić, że decydując o przyznaniu prawa pomocy orzekający winien brać pod uwagę nie tylko sytuację majątkową wnioskodawcy, ale również możliwości finansowe współmałżonka oraz innych osób z rodziny zobowiązanych do alimentacji. Małżonkowie mają bowiem wynikający z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek wzajemnej pomocy w ponoszeniu kosztów sądowych, a obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego. Dlatego nieudzielanie przez skarżącą informacji w przedmiocie osiągania dochodów przez męża spowodowało, iż niewyjaśnione pozostały podstawowe okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej skarżącej i możliwości finansowania przez nią kosztów związanych z zainicjowanym postępowaniem sądowym. Zauważyć także należy, że oświadczenie skarżącej o wysokości wydatków nie zostało poparte odpowiednimi rachunkami potwierdzającymi ich wysokość, pomimo wyraźnego wezwania o udokumentowanie ponoszonych wydatków. Niewykazanie przez skarżącą dochodów osiąganych przez jej męża, a także nieudokumentowanie wydatków nie usunęło wątpliwości dotyczących sytuacji majątkowej skarżącej i uniemożliwiło dokonanie wolnej od wątpliwości oceny, czy skarżąca jest w stanie ponieść koszty sądowe oraz wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru w niniejszej sprawie. Jednocześnie podnieść należy, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy stan majątkowy strony nie jest znany wobec uchylania się wnioskodawcy od złożenia oświadczenia w tym zakresie. To rzeczą wnioskodawcy bowiem, jako zainteresowanego otrzymaniem pomocy jest wykazanie zasadności złożonego w tej materii wniosku. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 245 § 2 art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami).