III SA/Kr 1032/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 15 listopada 2023 roku sprawy ze skargi R. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 11 kwietnia 2023 r., nr SKO-NP-4115-15/23 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Skarżąca R. R. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką A. R., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, przy czym stopień niepełnosprawności datuje się od 21 lutego 2022 r. Decyzją Wójta Gminy M. z 14 grudnia 2022 r., znak: [...], orzeczono o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji podniósł, że fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad matką został potwierdzony w drodze wywiadu środowiskowego. Jak ustalono do czynności wykonywanych przez skarżącą, związanych z opieką nad mamą należy: pomoc w utrzymaniu higieny oraz ubieraniu, zawożenie do lekarza, przygotowywanie posiłków, mierzenie ciśnienia, podawanie lekarstw, prowadzanie do toalety, czy aktywizowanie matki do codziennego ruchu. Skarżąca ma trójkę rodzeństwa. Jedna z sióstr M., jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Druga z sióstr G., posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest osobą schorowaną i sparaliżowaną. Natomiast brat skarżącej P. posiada trwałą niezdolność do pracy i z tego tytułu pobiera rentę chorobową po wypadku. Organ pierwszej instancji stwierdził, że matka skarżącej jest osobą, która nie może samodzielnie egzystować, a skarżąca sprawuje nad nią opiekę w sposób, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organu pierwszej instancji konieczność sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad matką, jej częstotliwość i rodzaj uniemożliwia jej wykonywanie pracy zarobkowej. Niemniej jednak odmówiono skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Decyzją z 11 kwietnia 2023 r., nr SKO-NP-4115-15/23 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Zatem stwierdzono, że konieczne jest ustalenie czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i czy nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie. Dalej organ wskazał, że z poczynionych ustaleń wynika, że matka skarżącej choruje na raka jelita grubego z czym wiążą się ostre bóle brzucha, wymioty oraz słabość i zawroty głowy. Poza tym ma różne dolegliwości związane z cukrzycą oraz choruje na zapalenie stawów. Matka skarżącej jest osobą sprawną ruchowo, porusza się samodzielnie w obrębie domu. Skarżąca opiekuje się matką codziennie po około 12 godzin. W ramach sprawowanej opieki: umawia wizyty lekarskie oraz jeździ do lekarzy, wykupuje i podaje leki, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, smaruje i oklepuje matkę, mierzy ciśnienie, pomaga się ubrać i umyć, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, a także chodzi z mamą na spacery i do kościoła. Wskazano też, że matka skarżącej mieszka z wnukiem oraz jego rodziną i ze swoja córką G., która jest po udarze i wymaga rehabilitacji. Kolegium nie kwestionowało faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką. Niemniej jednak w ocenie organu odwoławczego w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Jak podano, z akt sprawy nie wynika, by skarżąca kiedykolwiek pracowała, czy też prowadziła gospodarstwo rolne i zrezygnowała z zatrudnienia czy też go nie podejmuje w związku z koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad niepełnosprawną matką. Ponadto w ocenie organu odwoławczego wykazany przez skarżącą zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, żeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, biorąc pod uwagę również to że są jeszcze inne osoby zobowiązane do współudziału w opiece nad niepełnosprawną matką oraz istnieje możliwość skorzystania z usług opiekuńczych świadczonych przez państwo. Dodatkowo ustalono, że są też inne osoby zobowiązane alimentacyjnie względem matki, a zdaniem organu względem dwojga z trójki rodzeństwa skarżącej nie zachodzą obiektywne przeszkody w współdzieleniu ze skarżącą opieki nad matką. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), powoływanej dalej także jako "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Sąd podziela też stanowisko organu odwoławczego, że mimo błędnego stanowiska organu pierwszej instancji w zakresie ww. aspektu, decyzję należało utrzymać w mocy z uwagi na niezaistnienie przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Niekwestionowane okoliczności faktyczne sprawy wskazują, że matka skarżącej choruje na raka jelita grubego z czym wiążą się ostre bóle brzucha, wymioty oraz słabość i zawroty głowy. Poza tym ma różne dolegliwości związane z cukrzycą oraz choruje na zapalenie stawów. Jest natomiast osobą sprawną ruchowo i samodzielnie porusza się w obrębie domu. Skarżąca w ramach opieki nad matką: umawia wizyty lekarskie i jeździ z matką do lekarzy, wykupuje i podaje leki, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, smaruje i oklepuje matkę, mierzy ciśnienie, pomaga się ubrać i umyć, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, a także chodzi z mamą na spacery i do kościoła. Matka skarżącej nie mieszka razem ze skarżącą ale w sąsiedniej miejscowości razem z wnukiem oraz jego rodziną i ze swoja córką G., która jest po udarze i wymaga rehabilitacji. Sąd wskazuje, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Opieka ta powinna być zatem w takim stopniu absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21). Tymczasem stan faktyczny sprawy wskazuje, że matka skarżącej niewątpliwie jest osobą z wieloma schorzeniami i wymaga wsparcia, ale jednak nie jest osobą obłożnie chorą, bez kontaktu, czy też z objawami wymagającymi ciągłej obecności opiekuna. Samodzielnie przemieszcza się po mieszkaniu, a jej stan nie wskazuje aby była ona zależna od drugiej osoby w stopniu uniemożliwiającym pozostawienie jej samej w domu na część dnia. Opieka sprawowana przez skarżącą, nie ma więc takiego charakteru, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji i niepodejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Także z analizy częstotliwości czynności opiekuńczych podejmowanych przez skarżącą względem matki (k. 6 akt adm.) jednoznacznie wynika, że skarżąca podejmuje czynności opiekuńcze w razie potrzeby, a nie stale, ciągle. Ponadto nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: przygotowanie posiłków, pomoc w ubieraniu, gotowanie, wyjazdy do lekarzy, wykupywanie leków i pomoc w ich zażywaniu mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia lub raz na jakiś czas, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, mające pod opieką starszych zwykle schorowanych rodziców. Do tego rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Również okoliczność, że skarżąca nie mieszka z matką w zestawieniu ze stanem matki i zakresem opieki skarżącej wskazuje, że charakter opieki sprawowanej przez skarżącą nie wypełnia przesłanek przewidzianych w ustawie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe w ocenie Sądu wskazuje, że w sytuacji skarżącej nie zachodzi okoliczność braku możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia z uwagi na potrzebę sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Okoliczności sprawy nie wskazują również, że skarżąca zrezygnowała z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką. Skarżąca nie wykazała aby kiedykolwiek była osobą aktywną zawodowo, wskazała jedynie, że jest osobą zarejestrowaną w urzędzie pracy. Dodatkowo, poza zasadniczą przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. brakiem związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, Sąd zauważa, że skarżąca ma trójkę rodzeństwa, a przynajmniej co do jednej z sióstr – M. nie wykazano aby istniały obiektywne przeszkody we wspieraniu skarżącej w opiece nad matką w ramach ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego względem matki. Nie są takimi praca zawodowa, czy zamieszkiwanie w innej miejscowości. Przeszkody obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych (por. uchwała Sądu Najwyższego z 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90). Możliwe jest więc zatem takie ułożenie stosunków rodzinnych aby dzieci osoby niepełnosprawnej - w wybranej przez siebie formie - współuczestniczyły w opiece nad matką. Zwłaszcza, że siostra skarżącej M. zamieszkuje zaledwie kilkanaście kilometrów od matki. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element stanu faktycznego mający wpływ na ustalenie istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1280/22, wyrok WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, wyrok WSA w Krakowie z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22)". Reasumując prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Podkreślić należy, że Sąd nie kwestionuje stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności opieki oraz faktu, że skarżąca tę opiekę sprawuje. Jednakże samo sprawowanie opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Musi to być opieka o takim charakterze i natężeniu, że wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej choćby w częściowym wymiarze. Taka opieka – w ocenie Sądu – nie miała miejsca w realiach kontrolowanej sprawy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.