III SA/Kr 1079/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 listopada 2024 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 30 kwietnia 2024 r. znak SKO-NP-4115-11/24 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu zaskarżoną do Sądu decyzją z 30.04.2024 r. (znak: SKO-NP-4115-11/24) po rozpatrzeniu odwołania A. N. (dalej: "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. z 8.12.2023 r. (znak: DŚR.5231.265.SP.2023) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta została wydana w następującym stanie sprawy: 1. W dniu 7.11.2023 r. do organu I instancji wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. We wniosku tym skarżąca podała, że sprawuje opiekę nad matką, M. K. Do wniosku dołączyła orzeczenie z 14.01.2008 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki od 12.07.2004 r. Z orzeczenia tego wynika przy tym, że niepełnosprawność tej osoby istnieje od 1967 r. Przyczyna niepełnosprawności została określona symbolem 07-S, 05-R oraz 10-N (choroby układu oddechowego i krążenia, upośledzenie narządu ruchu oraz choroby neurologiczne). Skarżąca dołączyła do wniosku także dokumentację medyczną matki z 2014 r. (karta leczenia szpitalnego – nastawianie kości), z lipca 2021 r. (zaświadczenie internisty) oraz z lipca 2021 r. zaświadczenie o występowaniu zaburzeń afektywnych dwubiegunowych z historią wizyt lekarskich w gabinecie psychiatrycznym, informację z 2008 r. i z 2011 r. o przebywaniu matki w szpitalu uzdrowiskowym, kartę informacyjną z 2015 r. dotyczącą nastawiania stawu barkowego oraz z 2006 r. dotyczącą RTG stawów biodrowych, jak też kartę leczenia szpitalnego z 2010 r. wskazującą na pobyt na oddziale otolaryngologicznym (postępujący niedosłuch) oraz z 2014 r. dotyczącą zaburzeń depresyjnych. Skarżąca przedłożyła także wykaz czynności opiekuńczych mających być realizowane względem matki. 2. W dniu 16.11.2023 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy. Pracownik socjalny zapisał, że niepełnosprawna leczy się na depresję, cukrzycę, nadciśnienie, ma niedosłuch, zwyrodnienie stawów i problemy z poruszaniem. Pomoc skarżącej udzielana matce obejmuje: czynności pielęgnacyjne (pomoc przy ubieraniu, kąpieli), zapewnienie posiłków, dowóz do lekarza, podanie lekarstwa, zrobienie zakupów, sprzątanie, zapewnienie opału. W dokumencie sporządzonego wywiadu środowiskowego zapisano, że opieka skarżącej jest sprawowana od godz. 7 do 22, przez wszystkie dni tygodnia, a w pozostałych godzinach doby skarżąca jest z matką w kontakcie telefonicznym. Pracownik socjalny odnotował również, że niepełnosprawna ma, poza skarżącą, jeszcze inne dzieci, które nie mogą się nią opiekować. W złożonym podczas wywiadu oświadczeniu matka skarżącej podała, że skarżąca asystuje jej przy wyjściu z domu, robi posiłki, pomaga wstać z łóżka i ubrać się oraz wykąpać. Z kolei skarżąca oświadczyła, że jej matka często leży, a przyczynia się do tego depresja. Skarżąca pilnuje, aby matka zażyła na czas leki i zjadła posiłek. Nadto, skarżąca oklepuje plecy matce, pomaga się jej umyć, obcina paznokcie, smaruje maścią. Podczas popołudniowej drzemki niepełnosprawnej, skarżąca sprząta, robi zakupy, załatwia recepty. Poza tym, musi matkę pilnować i asekurować. Wskazała, że zatrudnienie, które podjęła w październiku 2023 r. zmuszona była przerwać, bo musi być u matki o stałych porach, a nawet w nocy. 3. W aktach znajduje się zaświadczenie, z którego wynika, że skarżąca od 4.10.2023 r. do 3.11.2023 r. była zatrudniona jako ulotkarz, przy czym w listopadzie nie wykonywała już jakiejkolwiek pracy. Nadto, z dniem 1.10.2023 r. organ I instancji decyzją z 5.10.2023 r. uchylił własną decyzję z 15.11.2022 r. przyznającą skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy na matkę. 4. Decyzją z 8.12.2023 organ l instancji odmówił skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Przywołał art. 17 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "ustawa") oraz wskazał, że skarżąca pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy na matkę od 2019 r., a decyzja przyznająca to prawo została uchylona na żądanie skarżącej decyzją z 5.10.2023 r. Organ przywołał ustalenia wywiadu środowiskowego (pkt 2. powyżej) i zwrócił uwagę na pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnej. Finalnie stwierdził, że podstawą odmowy przyznania świadczenia jest brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy, bowiem niepełnosprawność matki skarżącej nie powstała w okresach wskazanych w tym przepisie. 5. W odwołaniu od opisanej decyzji skarżąca wskazała na brak zgodności decyzji z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. sygn. akt K 38/13. 6. SKO w Nowym Sączu, po rozpoznaniu odwołania - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Zwróciło uwagę na brak konstytucyjności podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu I instancji przywołując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) i akcentując, że w tym zakresie objęta odwołaniem decyzja nie jest prawidłowa. Zwróciło też uwagę, że z poprzedniego wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (z 27.01.2021 r.) wypowiedział się WSA w Krakowie w prawomocnym wyroku z 24.01.2022 r. (sygn. akt III SA/Kr 1222/21), gdzie wskazano już na skutki prawne w.w. wyroku T.K. Dalej, organ odwoławczy przypomniał stan faktyczny sprawy wskazując m.in., że w oświadczeniu z 20.11.2023 r. skarżąca podała, iż od 4.10. do 3.11.2023 r. podjęła pracę na umowę zlecenie, jednak w wyniku pogorszenia się stanu zdrowia matki nie była w stanie pracować i zajmować się matką, więc była zmuszona do zaprzestania pracy w celu nad nią opieki. Z wywiadu środowiskowego wynika, iż matka skarżącej jest osobą przewlekle chorą od wielu lat, mieszka sama, a w niedalekiej odległości mieszka skarżąca. Następnie przywołano ustalenia zawarte w wywiadzie środowiskowym (por. punkt 2 uzasadnienia). SKO wskazało, że opieka skarżącej sprowadza się do pomocy w codziennej toalecie, zakupach, załatwianiu spraw urzędowych, lekarskich, pozostaje pod stałym kontaktem telefonicznym, a w razie potrzeby jest u matki również w nocy. Ze względu na problemy z poruszaniem się i depresję matka skarżącej wymaga asekuracji drugiej osoby. W wyniku pogłębiającej się depresji matki, skarżąca musi ją pilnować, aby spożywała posiłki i przyjmowała odpowiednie leki. W tej sytuacji – jak podawała skarżąca – nie ma ona możliwości podjęcia pracy, bowiem matka wymaga ciągłego nadzoru. Jednakże, w ocenie organu II instancji, zakres tej opieki jak i fakt, że niepełnosprawna mieszka sama nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, albowiem czynności wykonywane przez skarżącą ustalone na podstawie wywiadu oraz wskazane w jej oświadczeniach nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i opiekujące się starszymi rodzicami. Nadto, akcentowało Kolegium Odwoławcze, skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do zapewniania pomocy i opieki niepełnosprawnej matce, bowiem są jeszcze trzy inne osoby na których w równym stopniu, co na odwołującej się, ciąży obowiązek alimentacyjny. SKO wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W ocenie organu odwoławczego, wykazany przez skarżącą zakres opieki, nie jest tego rodzaju żeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu, biorąc pod uwagę również to że niepełnosprawna mieszka sama, korzysta z telefonu w razie konieczności (jak twierdzi odwołująca), a to wskazuje, iż może przez cześć dnia sama funkcjonować. Nadto podkreśliło Kolegium Odwoławcze, że istnieje możliwość uzyskania wsparcia w opiece w ramach usług opiekuńczych w czasie nieobecności skarżącej. 7. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez przyjęcie, że przesłanki określone w tym przepisie nie zostały spełnione. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji i przyznania świadczenia. Wniosła też o zasądzenie kosztów postępowania. 8. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Skarga podlegała oddaleniu. Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r. Przepis ten mówił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest słuszny pogląd, że art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20) z uwagi na całkowitą zależność osoby niepełnosprawnej od opiekuna (WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. sygn. I SA/Wa 1265/11). Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (por. wyrok NSA z 14.02.2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). Analiza uwarunkowań faktycznych kontrolowanej sprawy, a w szczególności ustalonego w postępowaniu stanu zdrowia matki skarżącej oraz towarzyszącego temu stanowi zakresu czynności opiekuńczych realizowanych przez skarżącą – nakazywała uznać za niewadliwe stanowisko organu odwoławczego o braku występowania związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. Z akt wynika, że matka skarżącej leczy się na nadciśnienie, cukrzycę, depresję, ma niedosłuch obu uszu i problemy z poruszaniem się. Mimo wskazanych wyżej schorzeń, osoba ta mieszka jednak sama. Z twierdzeń skarżącej wynika zarazem, że poza okresem pobytu u matki, pozostaje ona z nią w kontakcie telefonicznym. Powyższe pozwalało zasadnie przyjmować, że matka skarżącej jest osobą potrafiącą obsłużyć telefon, komunikatywną, a nadto – jak wynika z akt – na tyle mobilną, że zdolną opuszczać dom w którym mieszka celem codziennego odbywania spacerów w towarzystwie córki (por. oświadczenie skarżącej z 16.11.2023 r. oraz wykaz czynności opiekuńczych dołączony do wniosku). Nie jest to więc osoba leżącą, czy unieruchomiona. W tych okolicznościach jako słuszny ocenić należało wniosek Kolegium Odwoławczego, że ustalony w postępowaniu administracyjnym stan zdrowia matki skarżącej pozwala jej samodzielnie funkcjonować przez pewną część dnia. Wniosek ten potwierdza fakt podjęcia przez skarżącą zatrudnienia od 4 października do 3 listopada 2023 r. Stwierdzić zaś trzeba, że już sam fakt podjęcia takiego zatrudniania naprowadza na to, że skarżąca będąc niewątpliwie zaangażowaną w sprawowanie opieki nad matką (por. wydany w jej sprawie wyrok WSA w Krakowie z 24.01.2022 r.; sygn. akt III SA/Kr 1222/21) – dostrzegała i brała pod uwagę jednoczesną możliwość świadczenia pracy. Co prawda, skarżąca z podjętej pracy wkrótce zrezygnowała jednakże stwierdzić należy, iż akta sprawy – w oparciu o które Sąd dokonuje kontroli zaskarżonej decyzji (por. art. 133 par. 1 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.) – nie dostarczają żadnych informacji co do tego, co zmieniło się w sytuacji niepełnosprawnej względem stanu sprzed podjęcia przez skarżącą zatrudnienia, że musiała ona z tej pracy zrezygnować. Mówiąc inaczej, akta sprawy nie wskazują, aby w okresie realizowanego przez skarżącą zatrudnienia zaktualizowały się inne, nieznane wcześniej potrzeby opiekuńcze jej matki, lub też zwiększyły się istniejące dotychczas potrzeby – co wymusiłoby zakończenie tego zatrudnienia. Tymczasem prezentowany w toku postępowania zakres czynności opiekuńczych skarżącej miał obejmować: pomoc przy ubieraniu i kąpieli, obcinanie paznokci, oklepywanie pleców i smarowanie maścią, zapewnienie posiłków, podanie leków, dowóz do lekarza, sprzątanie, zakupy. Przy ocenie charakteru części tych czynności zwrócić należy uwagę na trafny pogląd wyrażany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który wskazuje, iż czynności takie jak: zakupy, sprzątanie, pranie, czy gotowanie są typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) i - jako takie - nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie zawierające się w pojęciu "sprawowanie opieki" (por. wyrok NSA z 24.06.2021 r., I OSK 351/21). Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczące się w pojęciu "opieka nad osobą" prowadziłoby bowiem do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego (por. wyrok NSA z 13.12.2023 r., I OSK 2155/22). Już więc przedstawione wyżej rozumienie pojęcia "opieki" nie pozwalało uwzględnić części podawanych przez skarżącą czynności jako mogących w ogóle rzutować na jej absencję zawodową, tj. na spełnienie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu, ogół podanych przez skarżącą czynności opiekuńczych trafnie został oceniony przez organ odwoławczy - jako niebędący tego rodzaju, aby zmuszał opiekuna do całkowitej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej. Wszak stwierdzić trzeba, że przywołane przez skarżącą czynności opiekuńcze (pomoc w ubraniu się matki, kąpiel, wizyta lekarska, oklepywanie pleców, czy obcinanie paznokci) niewątpliwie mogą być wykonywane zarówno przed, jak i po pracy. Choć skarżąca akcentowała w postępowaniu także potrzebę nadzoru nad matką, to jednak akta sprawy nie wskazują – o czym była już mowa wyżej – na to, aby ustalony stan zdrowia matki nakazywał zakładać możliwość egzystowania tej osoby jedynie przy stałej obecności opiekuna, z uwagi np. na potrzebę uchronienia jej od niebezpieczeństwa. Na istnienie takich uwarunkowań zdrowotnych nie wskazywała skarżąca w toku postępowania. Reasumując stwierdzić należało, że realizowane przez skarżącą czynności opiekuńcze, przy uwzględnieniu stanu zdrowia jej matki - nie uniemożliwiają podjęcia pracy, chociażby w niewielkim zakresie, a dobitnym potwierdzeniem tego wniosku jest przywołany już wcześniej fakt podjęcia i realizowania przez skarżącą zatrudnienia. Dostrzec przy tym trzeba, że zawarta przez skarżącą umowa zlecenia obejmowała pracę w charakterze ulotkarza. Analiza tej umowy wskazuje, że nie określała ona sztywnych godzin świadczonej pracy. Elastyczność czasu roznoszenia ulotek oraz wykonywanie tego zajęcia np. w miejscowości, w której skarżąca mieszka, niewątpliwie dają możliwość pogodzenia jej z opieką nad matką, tym bardziej w sytuacji, gdy przedstawione wyżej spektrum czynności opiekuńczych nie jest szczególnie rozległe, a nadto możliwe do wykonania poza godzinami pracy. W konsekwencji prawidłowe było też stanowisko SKO, iż w przedmiotowym stanie faktycznym nie istniał bezpośredni i ścisły związek między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną przez nią opieką nad matką – w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Także fakt pobierania przez skarżącą w przeszłości specjalnego zasiłku opiekuńczego nie miał wpływu i znaczenia dla oceny istnienia przesłanek przyznania świadczenia w niniejszej sprawie, skoro w dacie orzekania przez organy w tej sprawie decyzja w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego nie funkcjonowała w obrocie prawnym, a nadto – jak celnie wywodził WSA w Krakowie w wydanym w sprawie skarżącej wyroku z 24.01.2022 r. – prawidłowość powyższej decyzji nie może być przedmiotem ocen w tej sprawie. Przedstawione rozważania stanowią ustosunkowanie się do zarzutów skargi, które Sąd uznał za niezasadne. Mając powyższe na uwadze, Sąd – na podstawie art. 151 p.p.s.a. – skargę oddalił.