III SA/Kr 1089/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wolas Sędziowie Sędzia WSA Ewa Michna Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 września 2024 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 12 kwietnia 2024 r., nr SKO.ŚR/4111/278/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wnioskiem z 8 września 2023 r. skarżąca J. S. wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – A. F. Decyzją Wójta Gminy Z. z 12 lutego 2024 r. nr 4431.31.ODM.2022/2023.2 odmówiono skarżącej prawa do wnioskowanego świadczenia. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że skarżąca jest jedyną osobą, która może w sposób stały opiekować się niepełnosprawną matką, w związku z czym nie podejmuje zatrudnienia. Zgodnie z treścią orzeczenia o niepełnosprawności matki wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczona możliwością samodzielnej egzystencji. Matka skarżącej jest zamężna jednak jej maż legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS, który stwierdza jego stałą niezdolność do samodzielniej egzystencji. W ocenie organu I instancji skarżąca nie wykazała istnienia bezpośredniego związku pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej, a koniecznością sprawowania opieki nad mamą. Nie przedstawiła bowiem żadnych świadectw pracy ani zaświadczeń, które mogłyby wykazać związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i niepodejmowaniem pracy, a sprawowaniem opieki nad matką. Nie ma zatem w ocenie organu możliwości zweryfikowania tego i nie można uznać, że została spełniona przesłanka zawarta w art. 17 ust. 1. Ponadto dodano, że zgodnie z informacją z KRUS skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik od 23.02.2010 r. do nadal. Dodatkowo stwierdzono brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie. W odwołaniu zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie braku związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad matką oraz naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności dla wyjaśnienia sprawy. W uzasadnieniu odwołania podkreślono, że fakt, iż skarżąca nadal podlega ubezpieczeniu w KRUS wynika jedynie z konieczności posiadania ubezpieczenia, natomiast w żaden sposób nie wpływa to na fakt, że zajmuje się swoją matka. Jak podkreślono, wszystkie obowiązki w gospodarstwie rolnym przejął jej mąż. Zdaniem skarżącej zakres sprawowanej opieki nad matką jest na tyle absorbujący, że skarżąca nie jest w stanie pracować w gospodarstwie rolnym, ani podjąć jakiegokolwiek innego zatrudnienia. Decyzją z 12 kwietnia 2024 r., nr SKO.ŚR/4111/278/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść wyroku TK z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stwierdzono, że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż to wynika z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem organ odwoławczy przyjął, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Dalej wskazano, że zakres działań opiekuńczych, które wykonuje skarżąca nad swoją matką sprowadza się do robienia zakupów, sprzątania, prania, przygotowywania posiłków, umawiania wizyt lekarskich i pomocy w codziennej toalecie. Stwierdzono, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie wynika, aby matka skarżącej wymagała szczególnych czynności wymagających stałej obecności osoby drugiej. W ocenie organu odwoławczego rozmiar obowiązków skarżącej związanych z opieką nad matką nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia, przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Takie czynności jak przygotowywanie posiłków, dawkowanie leków, sprzątanie czy załatwianie spraw urzędowych, umawianie wizyt lekarskich nie mogą być uznane za czynności wymagającej pełnej dyspozycyjności ze strony skarżącej. W ocenie organu odwoławczego opieka sprawowana przez skarżącą nad matką nie ma charakteru stałego i nieprzerwanego, a określony przez nią zakres opieki w połączeniu ze stanem zdrowia jej matki nie jest tego rodzaju, że wykluczałby kontynuację pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a to warunkuje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość lej zaplanowania, dostosowania rozkładu zaleć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osoba niepełnosprawna. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych: - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje i przesądzające znaczenie ma pozostawanie bez zatrudnienia bez względu na to, czy oznacza ono rezygnację z trwającego stosunku prawnego, czy też niepodejmowanie pracy, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia; - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, co nie wpływa na uprawnienie opiekuna do świadczenia pielęgnacyjnego; 2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a pogorszającym się stanem zdrowia jej matki, determinującym konieczność stałego sprawowania opieki, co skutkuje brakiem ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), powoływanej dalej także jako "u.ś.r." w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. W tym miejscu należy wskazać, że od dnia 1 stycznia 2024 r. nastąpiła zmiana przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonana na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r., poz. 1429) dalej u.ś.w. Organ drugiej instancji wydał zaskarżoną decyzję w dniu 12 kwietnia 2024 r., a zatem już po wejściu w życie ustawy o świadczeniu wspierającym, które nastąpiło w dniu 1 stycznia 2024 r. Zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego można natomiast mówić jedynie w takim wypadku, gdy osoba ubiegająca się o jego przyznanie, przed wskazanym dniem spełniła wszystkie wymagane przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych warunki, a jedynie organ nie zdążył przed tą datą wydać decyzji przyznającej świadczenie. Aby ustalić, czy wszystkie warunki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zostały w niniejszej sprawie spełnione do dnia 31 grudnia 2023 r. należy dokonać oceny stanu faktycznego na podstawie przepisów u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do tej daty (por. wyrok WSA w Łodzi z 12 kwietnia 2024 r., sygn. akt II SA/Łd 104/24). Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Sąd podkreśla, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Konieczne jest poczynienie w tym zakresie kompleksowych ustaleń i poddanie ich wszechstronnej ocenie. Odnosząc powyższe do realiów kontrolowanej sprawy Sąd stwierdza, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Sąd nie podzielił natomiast stanowiska organu Sąd jakoby w sprawie nie zachodził związek przyczynowy pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Z okoliczności sprawy wynika, że 84 letnia matka skarżącej ma stłuszczenie wątroby, nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca, niewydolność krążenia przewlekły zespół bólowy kręgosłupa, chorobę zwyrodnieniową stawów obwodowych i kręgosłupa, dyskopatię szyjną i lędźwiową, torbiele na nerce oraz niedowidzenie znacznego stopnia. Skarżąca sprawując opiekę nad matką pomaga jej przy wszystkich czynnościach higienicznych i samoobsługowych, przy korzystaniu z toalety, spożywaniu posiłków, poruszaniu się między pomieszczeniami, a także asekuruje ją przy wstaniu z łóżka. Ponadto prowadzi gospodarstwo domowe, przygotowuje posiłki i leki, robi zakupy, realizuje wizyty lekarskie i wykupuje recepty. Zdaniem Sądu zakres i charakter opieki jaki świadczy skarżąca w odniesieniu do stanu zdrowia i potrzeb jej matki wskazuje, że w sprawie zaistniał związek przyczynowy pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a opieką nad matką. Organ odwoławczy dochodząc do przeciwnego wniosku nie uwzględnił specyfiki schorzeń matki skarżącej, takich jak znacznego stopnia niedowidzenie i znaczna dysfunkcja narządu ruchu w połączeniu z przewlekłym zespołem bólowym kręgosłupa. Tego rodzaju przypadłości wymagają od skarżącej nie tyko asystowania przy wszelkich czynnościach dnia codziennego ale także pozostawania w stałym czuwaniu i gotowości do udzielenia wsparcia matce. Sąd zauważa w tym miejscu, że ojciec skarżącej również legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano na konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych (k. 2 a.a.). Również z wywiadu środowiskowego wynika, że ojciec skarżącej również potrzebuje pomocy. Zatem skarżąca w rzeczywistości ma dwoje dwoje niepełnosprawnych w stopniu znacznym rodziców wymagających wsparcia i opieki. W ocenie Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy za brakiem istnienia związku przyczynowego nie może przemawiać fakt osobnego zamieszkiwania skarżącej i jej matki. Biorąc pod uwagę stan matki i wynikający z tego zakres i charakter opieki świadczonej przez skarżącą, a także niedalekie sąsiedztwo domów w których mieszkają, okoliczność osobnego zamieszkiwania nie jest istotna dla sprawy. Jeśli chodzi o argumentację organu pierwszej instancji dotyczącą braku wykazania przez skarżącą historii zatrudnienia Sąd zauważa, że na równi z zaprzestaniem zatrudnienia traktuje się niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Okoliczności niniejszej sprawy zdaniem Sądu wskazują, że z uwagi na stan matki i zakres opieki jakiej wymaga, skarżąca nie jest w stanie podjąć pracy w gospodarstwie rolnym zatem fakt, że nie przedstawiła świadectw pracy nie świadczy o braku związku przyczynowego. Odnośnie argumentacji organu odwoławczego jakoby rolnik z uwagi na specyfikę pracy miał możliwość łączenia opieki z pracą w gospodarstwie Sąd zauważa, że każdorazowo należy dokonać takiej oceny w odniesieniu do indywidualnych okoliczności sprawy to jest stanu podopiecznego, specyfiki jego chorób oraz potrzeb i charakteru związanej z tym opieki. Jak już wcześniej wspomniano, matka skarżącej niedowidzi w znacznym stopniu, wymaga asekuracji przy przemieszczaniu się po mieszkaniu, czy korzystaniu z toalety. Matka skarżącej wymaga też pomocy przy spożywaniu posiłków. Z tych okoliczności wynika, że w zakresie podstawowych czynności życiowych jest osobą stale zależną od skarżącej, co zdaniem Sądu wyklucza możliwość łączenia pracy w gospodarstwie rolnym i sprawowania opieki nad matką. W konsekwencji należało uznać, że organ błędnie ocenił zebrany w sprawie materiał dowodowy, co doprowadziło do nieuzasadnionej odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak w pkt I. sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. Odnośnie kosztów orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. w związku z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).