III SA/Kr 1176/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner ( spr.) Sędziowie WSA Tadeusz Wołek SO del. Janusz Bociąga Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 maja 2013 r. sprawy ze skargi T. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 czerwca 2012r. nr [....] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Wójt Gminy, działając na podstawie: - art. 2, art. 3, art. 17, art. 23, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2006.139. 992.); - art. 13 ustawy z dnia 19 listopada 2009r. o zmianie niektórych ustaw związanych z realizacją wydatków budżetowych (Dz.U.2009. 219.1706); - rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U.2009r.129.1058); - rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 27 grudnia 2011 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. 2011.298.1769); - art. 6 ust. 2 a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2009. 205.1585 .); - art. 2 ust. 1 pkt 2, art. 54 ust. 1, art. 66 ust. 1 pkt 28, art. 68 ust. 1 pkt 3, art. 242 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 2008r. 164.1027.); - art. 104, art. 107, art. 108 i art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000. 98.1071) - decyzją z dnia [...] 2012 r. znak [...] skarżącemu T. Ż. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad żoną K. Ż., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ podniósł, że z akt sprawy wynika, iż skarżący opiekujący się K. Ż. nie podejmuje zatrudnienia, a w dniu 02.03.2012 r. wyrejestrował się z Powiatowego Urzędu Pracy. Skarżący nie posiada ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Z akta sprawy wynika też, że K. Ż. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 07.02.2012r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawnośc, którym została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia 28.02.2013r. Znaczny stopień niepełnosprawności ustalono od 25.11.2011 r. Zdaniem organu, z uwagi jednak na art. 17 ust. 5 pkt 2 a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie ma możliwości przyznania skarżącemu świadczenia o które się ubiega. Skarżący sam nie posiadający orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, pozostaje w związku małżeńskim z K. Ż., a ta okoliczność - pozostawania w związku małżeńskim - jest przesłanką negatywną do uwzględnienia wniosku skarżącego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że ww. decyzja jest krzywdząca , gdyż żona - z uwagi na jej stan zdrowia - wymaga całodobowej opieki, którą skarżący faktycznie sprawuje. Konieczność codziennej i całodobowej opieki nad żona spowodowała konieczność rezygnacji z pracy zawodowe . Ponadto skarżący zarzucił, że przepis , na podstawie którego odmówiono mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jest niekonstytucyjny, o czym orzekł Trybunał Konstytucyjny, godzi w dobra chronione przez Konstytucję tj. w rodzinę i małżeństwo oraz nie wspiera osoby pomagające osobom niepełnosprawnym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, działając na podstawie: - art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego; - art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit a ww. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych; - art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t. j. Dz. U. 2001.79.856) - decyzją z dnia 18 czerwca 2012 r. sygn. akt [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy podniósł, że decyzja w przedmiocie ustalenia albo odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy do tzw. "decyzji związanych". Oznacza to, że organ administracji nie ma swobody co do podejmowanego rozstrzygnięcia. Jeżeli strona spełnia wszelkie przesłanki wymagane przepisami prawa – zobowiązany jest świadczenie przyznać, w przeciwnym przypadku, gdy chociażby jedna z nich nie została spełniona - zobowiązany jest wydać decyzję odmowną. Organ odwoławczy podkreślił, iż z brzmienia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, wynika, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, iż w niniejszej sprawie o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad K. Ż. wystąpił jej małżonek, który nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu odwoławczego, w niniejszej sprawie nie zostały zatem spełnione ustawowe przesłanki do przyznania świadczenia wnioskowanego przez skarżącego. Na powyższą decyzję wpłynęła skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie , w której T. Ż. powtórzył dotychczasową argumentację i dodał, że jako mąż ma prawo osobiście opiekować się żoną i stanowi to jego moralny obowiązek , który winny być finansowany z pomocą państwa. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. Nr 270). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem, Sąd badał, czy organ administracyjny ustalił stan faktyczny zgodnie z obowiązującymi przepisami, a następnie, czy do tak ustalonego stanu faktycznego zastosował właściwe przepisy oraz, czy przepisy te prawidłowo zinterpretował. Mając na uwadze powyższe kryteria kontroli zaskarżonej decyzji , należy stwierdzić , że skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie podstawę materialnoprawną decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r, Nr 139, poz. 992 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. Skarżący T. Ż. pozostaje w związku małżeńskim z K. Ż., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z artykułem 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. -Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei art.17 ust. 5 pkt 2 a tej ustawy stanowi, iż świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis w powyższym brzmieniu obowiązuje od 14.10.2011r. na podstawie art. 1 pkt 6 lit. b ustawy z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.2011.205.1212). Organy obydwu instancji odmówiły przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia wskazując , że wyłącznym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pozostawania T. Ż. w związku małżeńskim. Wykładni powyższych przepisów nie można jednak dokonywać w sposób literalny. Stosując powyższe przepisy organy orzekające w niniejszej sprawie zastosowały błędną, bo literalną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych i wykładnia ta nie uwzględnia zarówno orzecznictwa sądowoadministracyjnego, jak i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie . Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r , sygn. akt P 27/07 , publ. OTK-A 2008/6/07 , art. 17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny , jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków zarówno prawnych , jak i moralnych wobec chorego krewnego , co wymaga rezygnacji z zarobkowania , to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Trybunał Konstytucyjny podniósł również, że świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej , ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych , zinstytucjonalizowanych. Powyższy wyrok spowodował zmianę przepisu art. 17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych na mocy art.1 pkt.8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008r o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 233, poz. 1456). Aktualnie wskazany przepis przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny , a także opiekunowi faktycznemu dziecka. Podstawą rozstrzygania w niniejszej sprawie nie był jednak art. 17 ust. 1 ww. ustawy , lecz art. 17 ust. 5 pkt 2 a tej ustawy , którego literalna wykładnia w związku z ust.1 przepisu nie jest zgodna z stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zawartym we wskazanym wyżej wyroku, w którym Trybunał nakazał właściwe odczytywanie i stosowanie treści art. 17 ust. 1 ustawy. W ocenie Sądu rozpatrującego skargę T. Ż., brzmienie art. 17 ust. 5 pkt. 2 a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być interpretowane w związku z art.17 ust.1. Jeżeli prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego , to niedopuszczalna jest literalna wykładnia tego przepisu , której wnioski niweczyłyby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim. W postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010r , sygn. akt P 38/09 , Trybunał stwierdził, że sądy administracyjne przyznały pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej nad wykładnią językową uznając, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał podzielił pogląd, iż stosowanie wykładni językowej powyższego przepisu jest niedopuszczalne, gdyż pozostaje w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi takimi jak: ochrona małżeństwa i dobra rodziny - art. 18 i art. 71 Konstytucji RP oraz równości wobec prawa - art. 32 Konstytucji RP. Nadmienić należy , że zasada równości polega na tym , że wszystkie podmioty prawa ( adresaci norm pranych) , charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną ) w równym stopniu , mają być traktowani równo. W związku z powyższym , jeżeli zostało stwierdzone , że podobne sytuacje zostały potraktowane przez prawo odmiennie (a ta odmienność nie jest usprawiedliwiona ) , to wskazuje to na naruszenie zasady równości. Reasumując należy stwierdzić , że w aktualnym stanie prawnym, powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P 27/07 , okoliczność , że skarżący sprawuje opiekę nad żoną nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego . Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego , obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy , a niezatrudnionego ze względu na konieczność opieki nad członkiem rodziny , jak wyżej podniesiono, narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa i jest nie do zaakceptowania w Państwie prawa . W doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny małżonka wynika z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obligującego małżonków do pomocy i współdziałania dla dobra rodziny ( por. uchwała SN z dnia 5 października 1982r. sygn. akt II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2 - 3 , poz. 31, wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987r. , OSNCP 1988, Nr 4, poz.42). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 lipca 2012r. , sygn. akt l SA/Wa 728/12 orzekł , że przesłanka negatywna , ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych , nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego określone w art. 17 ust. 1 tej ustawy wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego , ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji , gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy , że zobowiązanym do opieki nad osoba tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności marzonej, chyba że sam jest niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Sąd rozpatrujący niniejsza sprawę podziela w całości powyższe stanowisko. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji , mając na uwadze treść art. 135 ww. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Zgodnie z art. 153 ww. ustawy, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy obowiązane są uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym wyroku. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik spraw, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 Nr 270) - orzekł jak w sentencji.