III SA/Kr 1205/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner (spr.) Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Bożenna Blitek Protokolant Monika Wójcik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi G. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Wójt Gminy, działając na podstawie: - art.17, art.20 ust.1 i 3, art. 23 ust.1 i ust.2, art.24 ust.2 i art.32 ust.2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2006 nr 139 poz. 992 ze zm.); - rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. nr 129, poz. 1058); - rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. nr 105 poz. 881 ze zm.); - art. 104, art. 107, art. 108 i art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2000 nr 98 poz. 1071 ze zm.) - decyzją z dnia [...] 2011 r. znak [...] odmówił skarżącej G. R. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem W. R., który legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do pierwszej grupy inwalidów wydanym na stałe . W uzasadnieniu powyższej decyzji organ przytoczył treść art.17 ust. 1 i ust. 5 pkt.2 lit.a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdził , że wobec bezspornej okoliczności pozostawania W. R. w związku małżeńskim ze skarżącą , uwzględnienie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest możliwe. Jednocześnie organ podniósł , że ocena zasadności tej regulacji prawnej nie należy do jego właściwości. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła , że przepis będący podstawa rozstrzygnięcia jest niesprawiedliwy i podważa jej zaufanie do państwa prawa. Skarżąca wyjaśniła , że mąż jest osoba ciężko chorą , całkowicie niezdolna do pracy i samodzielnej egzystencji , wymaga całodobowej opieki ze strony osoby drugiej . Leczenie męża powoduje określone koszty związane z dojazdami do lekarzy oraz z zakupem leków , a także z odpowiednią dietą. Choroba męża uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, co spowodowało , że rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialno-bytowej. Przyznanie świadczenia, w ocenie skarżącej , poprawiłoby chociaż częściowo te trudną sytuację . Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej , działając na podstawie: - art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego; - art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w związku z - art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.1964.9.59) - decyzją z dnia 14 maja 2012 r. sygn. akt [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy podniósł, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami. Stan faktyczny wynikający z akt sprawy potwierdza okoliczność , że mąż skarżącej został zaliczony do I grupy inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia i wymaga opieki ze strony drugiej osoby , którą sprawuje osobiście skarżąca. Organ odwoławczy wyjaśnił, że obowiązujące przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych wykluczają możliwość przyznania świadczenia osobie , która pozostaje w związku małżeńskim – chyba , że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt niniejszej sprawy wynika, że skarżąca pozostaje w związku małżeńskim z osobą wymagającą opieki i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności , a jedynie posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Wskazując na powyższe okoliczności organ odwoławczy stwierdził , że ustawodawca nie dopuszcza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom pozostającym w związku małżeńskim, a obowiązkiem organów jest stosowanie obowiązujących przepisów. Na powyższą decyzję wpłynęła skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie , w której skarżąca powtórzyła dotychczasową argumentację dotyczącą choroby męża i w związku z zaistniałą sytuacją nie jest w stanie podjąć żadnego zatrudnienia , co spowodowało trudną sytuację materialno-bytowej jej rodziny . W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art.1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. Nr 270). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem, Sąd badał, czy organ administracyjny ustalił stan faktyczny zgodnie z obowiązującymi przepisami, a następnie, czy do tak ustalonego stanu faktycznego zastosował właściwe przepisy oraz, czy przepisy te prawidłowo zinterpretował. Mając na uwadze powyższe kryteria kontroli zaskarżonej decyzji, należy stwierdzić , że skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie podstawę materialnoprawną decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) , zwanej dalej ustawą. Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. Skarżąca G. R. pozostaje w związku małżeńskim z W. R., który legitymuje się orzeczeniem Obwodowej Komisji lekarskiej ds. Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 04 sierpnia 1997r. , zgodnie z którym został on zaliczony do I grupy inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia. Zgodnie z artykułem 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei art.17 ust. 5 pkt 2 a tej ustawy stanowi, iż świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy obydwu instancji odmówiły przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując , że wyłącznym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pozostawania W. R. w związku małżeńskim . Wykładni powyższych przepisów nie można jednak dokonywać w sposób literalny. Stosując powyższe przepisy organy orzekające w niniejszej sprawie zastosowały błędną , bo literalną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych i wykładnia ta nie uwzględnia zarówno orzecznictwa sądowoadministracyjnego, jak i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie . Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r , sygn.akt P 27/07 , publ. OTK-A 2008/6/07 , art.17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie , w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy , niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny , jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków zarówno prawnych , jak i moralnych wobec chorego krewnego , co wymaga rezygnacji z zarobkowania , to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Trybunał Konstytucyjny podniósł również , że świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej , ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych , zinstytucjonalizowanych. Powyższy wyrok spowodował zmianę przepisu art.17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych na mocy art.1 pkt.8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008r o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 233, poz. 1456). Aktualnie wskazany przepis przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom , na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny , a także opiekunowi faktycznemu dziecka. Podstawą rozstrzygania w niniejszej sprawie nie był jednak art.17 ust.1 ww. ustawy , lecz art.17 ust. 5 pkt. 2 a tej ustawy , którego literalna wykładnia w związku z ust.1 przepisu nie jest zgodna z stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zawartym we wskazanym wyżej wyroku , w którym Trybunał nakazał właściwe odczytywanie i stosowanie treści art.17 ust.1 ustawy. W ocenie Sądu rozpatrującego skargę G. R., brzmienie art.17 ust.5 pkt.2 a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być interpretowane w związku z art.17 ust.1 . Jeżeli prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego , to niedopuszczalna jest literalna wykładnia tego przepisu , której wnioski niweczyłyby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim. W postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010r , sygn. akt P 38/09 , Trybunał stwierdził , że sądy administracyjne przyznały pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej nad wykładnią językową uznając, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał podzielił pogląd , iż stosowanie wykładni językowej powyższego przepisu jest niedopuszczalne , gdyż pozostaje w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi takimi jak : ochrona małżeństwa i dobra rodziny – art.18 i art.71 Konstytucji RP oraz równości wobec prawa – art. 32 Konstytucji RP. Nadmienić należy , że zasada równości polega na tym , że wszystkie podmioty prawa (adresaci norm pranych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu , mają być traktowani równo. W związku z powyższym , jeżeli zostało stwierdzone , że podobne sytuacje zostały potraktowane przez prawo odmiennie (a ta odmienność nie jest usprawiedliwiona) , to wskazuje to na naruszenie zasady równości. Reasumując należy stwierdzić , że w aktualnym stanie prawnym , powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. , sygn. akt P 27/07 , okoliczność , że skarżąca sprawuje opiekę nad małżonkiem nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego . Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego , obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy , a niezatrudnionego ze względu na konieczność opieki nad członkiem rodziny , jak wyżej podniesiono , narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa i jest nie do zaakceptowania w Państwie prawa . W doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się , że obowiązek alimentacyjny małżonka wynika z art.27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obligującego małżonków do pomocy i współdziałania dla dobra rodziny ( por. uchwała SN z dnia 5 października 1982r. sygn.akt II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2 – 3 , poz.31, wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987r. , OSNCP 1988, Nr 4, poz.42). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 lipca 2012r., sygn.akt I SA/Wa 728/12 orzekł , że przesłanka negatywna , ujęta w art.17 ust.5 pkt.2 lit.a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych , nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki , spełniającego określone w art.17 ust.1 tej ustawy wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji , gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy , że zobowiązanym do opieki nad osoba tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności marzonej , chyba że sam jest niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Sąd rozpatrujący niniejsza sprawę podziela w całości powyższe stanowisko. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję z dnia [...] 2011 r. , mając na uwadze treść art. 135 ww. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Zgodnie z art.153 ww. ustawy, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy obowiązane są uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym wyroku. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik spraw, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 Nr 270) - orzekł jak w sentencji.