III SA/Kr 1234/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 6 czerwca 2024 r. znak SKO-NP-4115-19/24 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej K. D. 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu zaskarżoną do Sądu decyzją z 6.06.2024 r. (znak: SKO-NP-4115-19/23) po rozpatrzeniu odwołania K. D. (dalej jako: "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy U. z 08.12.2023 r. (znak: OPS.5222-12-12/23) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy: 1. W dniu 20.11.2023 r. do organu I instancji wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, B. K. Do wniosku skarżąca dołączyła orzeczenie z 14.09.2013 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności matki od 14.05.2012 r. Z orzeczenia tego wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność. Przyczyna niepełnosprawności została określona symbolem 02-P (choroby psychiczne). Załączyła też oświadczenia rodzeństwa, z których wynika, że osoby te nie mogą się zajmować niepełnosprawną matką. Przedłożyła także dokumentację medyczną matki oraz wykaz czynności opiekuńczych mających być realizowane względem tej osoby. 2. W dniu 17.11.2023 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy. Skarżąca podała pracownikowi socjalnemu, że nie pracuje, bo opiekuje się niepełnosprawną matką, która jest chora na Alzheimera, ma zawroty głowy, zespół otępienny, zaburzenia orientacji oraz nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, zwyrodnienie kręgosłupa, niedoczynność tarczycy, jest osobą bezradną wymagającą pomocy. Pomoc udzielana matce obejmuje: higienę osobistą, ubieranie, przygotowanie i podanie posiłków, lekarstw, pilnowanie wizyt medycznych. W wywiadzie zapisano, że sześcioro rodzeństwa skarżącej (J., K., B., J., S. i M.) – nie deklarują pomocy względem matki. 3. Wyżej wskazaną decyzją organ l instancji odmówił skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Przywołał art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej: "ustawa") oraz przywołał ustalenia wywiadu środowiskowego (pkt 2. powyżej). Wskazał, że biorąc pod uwagę stan sprawy oraz zakres opieki nad matką, skarżąca nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu. Opieka nad matką wymaga bowiem systematycznego, codziennego zaangażowania i gotowości do pomocy. Organ zwrócił również uwagę na pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnej i stwierdził, że podstawą odmowy przyznania świadczenia jest art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem niepełnosprawność nie powstała w okresach wskazanych w tym przepisie. 4. W odwołaniu od opisanej decyzji skarżąca wskazała na brak zgodności decyzji z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. sygn. akt K 38/13. 5. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, po rozpoznaniu odwołania - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Zwróciło uwagę na brak konstytucyjności podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu I instancji przywołując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) i akcentując, że w tym zakresie objęta odwołaniem decyzja nie jest prawidłowa. Dalej podało, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, iż skarżąca (lat 50) faktycznie sprawuje codzienną opiekę nad matką u której zdiagnozowano chorobę Alzheimera. Niepełnosprawną cierpi na zawroty głowy, zespół otępienny, zaburzenia orientacji. Choruje także na nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, zwyrodnienia kręgosłupa i wielostawowe, niedoczynność tarczycy oraz stale leczy się w poradni zdrowia psychicznego. Wskazało SKO, że jest to osoba, która wymaga opieki, stałego nadzoru i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Z racji wieku i stanu zdrowia niepełnosprawnej matki, skarżąca nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, bowiem opieka nad schorowaną matką wymaga systematycznego, codziennego zaangażowania i gotowości w udzieleniu jej pomocy. Sprawowana opieka obejmuje zabezpieczenie wszystkich codziennych potrzeb matki poprzez pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, ubieraniu, robieniu zakupów przygotowywaniu i podawaniu posiłków, sprzątaniu oraz podawaniu leków, pilnowaniu systematycznych wizyt lekarskich, załatwieniu spraw urzędowych. Podczas wywiadu organ ustalił, że skarżąca wraz z własną rodziną i niepełnosprawną matką prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Z ustaleń organu wynika, że wnioskodawczyni w związku ze sprawowaną opieką nie pracuje zawodowo oraz, że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze godzinowym. W toku prowadzonego postępowania organ ustalił również krąg osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej, wskazując, że oprócz wnioskodawczyni jest jeszcze sześcioro jej dzieci: B. (lat 58), która ze względu na zły stan zdrowia nie może sprawować opieki nad matką, J. (lat 55), który ze względu na zły stan zdrowia nie może sprawować opieki nad matką, J. (lat 56), pracuje zawodowo i z tego powodu nie może sprawować opieki nad matką, K. (lat 54), pracuje zawodowo i z tego powodu nie może sprawować opieki nad matką, S. (lat 46) pracuje zawodowo i z tego powodu nie może sprawować opieki nad matką oraz M. (lat 59) nie utrzymuje kontaktów z rodziną od 15 lat. Przedstawiony stan faktyczny - w ocenie SKO - niewątpliwie wskazuje, że niepełnosprawna nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, wymaga nadzoru, opieki i pomocy przy wykonywaniu wszystkich czynności dnia codziennego. Przy czym biorąc pod uwagę to, że prócz odwołującej jest jeszcze sześcioro dzieci niepełnosprawnej, które w równym stopniu co wnioskodawczyni są zobowiązane do zapewnienia matce opieki, to istnieje możliwość zorganizowania opieki nad niepełnosprawną matką tak, aby odciążyć ją w opiece żeby nie musiała rezygnować z pracy. Kolegium nie kwestionowało tego, że niepełnosprawna wymaga pomocy, a skarżąca tej pomocy jej udziela, jednakże na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie można przyjąć, że zachodzi brak możliwości podjęcia przez odwołującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przy współudziale rodzeństwa odwołującej, czy też przy uzyskaniu pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym. Podkreśliło Kolegium, że do akt sprawy nie została dołączona żadna dokumentacja potwierdzająca istnienie obiektywnych przyczyn niemożności wywiązywania się pozostałych dzieci z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki 6. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, iż jej rodzeństwo może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym matką. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji i przyznania świadczenia. Wniosła też o zasądzenie kosztów. 7. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że akty te naruszają prawo w sposób nakazujący pozbawienie ich mocy wiążącej. Na wstępie należy podkreślić, że SKO w Nowym Sączu w wydanej w tej sprawie decyzji trafnie zweryfikowało błędny pogląd organu I instancji przyjmujący, jako przeszkodę do przyznania skarżącej żądanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25. roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych; Dz. U. 2023 r., poz. 390; dalej u.ś.r.). Kolegium Odwoławcze wskazując bowiem na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13) prawidłowo wywiodło, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, co skutkować winno aktualnie tym, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2023 r. Przepis ten mówił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest słuszny pogląd, że art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17.10.2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20) z uwagi na całkowitą zależność osoby niepełnosprawnej od opiekuna (WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. sygn. I SA/Wa 1265/11). Pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18.03.2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19.01.2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22). W realiach ocenianej sprawy zwrócić należy uwagę, że żaden z orzekających organów administracji publicznej nie zakwestionował ciężkiego stanu zdrowia matki skarżącej, jak też zakresu potrzebnej tej osobie opieki. W istocie, zarówno SKO w Nowym Sączu, jak i Wójt Gminy U. zgodnie stwierdzali, że ustalony stan zdrowia niepełnosprawnej niewątpliwie wskazuje na to, że nie jest ona w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga ciągłego nadzoru, opieki jak też pomocy przy wykonywaniu wszystkich czynności dnia codziennego (higiena, ubieranie, jedzenie). Powyższe wynika z występującego u tej osoby zespołu otępiennego oraz Alzheimera. Nie było w sprawie kwestionowane także to, że skarżąca zapewnia kompleksową opiekę matce i czyni to w sposób niebudzący jakichkolwiek zastrzeżeń organów administracji. Organy te wprost zgodnie stwierdzały, że uwarunkowania zdrowotne niepełnosprawnej i odpowiadający im zakres opieki realizowanej przez skarżącą dowodzą jasno tego, że nie jest ona w stanie podjąć zatrudnienia. To stanowisko, nie budziło zastrzeżeń Sądu. Motywacja organów administracji obu instancji towarzysząca odmownemu załatwieniu wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego sprowadzała się do wskazania, iż brak stwierdzenia związku przycznowo-skutkowego między absencją zawodową, a opieką nad matką był wynikiem tego, że ma ona sześcioro rodzeństwa, które także zobowiązane jest do alimentacji niepełnosprawnej matki, a po stronie żadnej z tych osób nie występują obiektywne przesłanki pozwalające wykluczyć współuczestnictwo w opiece nad niepełnosprawną. W ocenie Sądu, przyjęte przez organy stanowisko, nie zasługiwało w realiach tej sprawy na akceptację. Choć Sąd podziela te poglądy wyrażane w orzecznictwie NSA zgodnie z którymi kwestia rodzeństwa wnioskodawcy ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne zasadniczo nie pozostaje całkowicie bez wpływu na ocenę istnienia związku przyczynowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdyż okoliczność ta obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20.12.2023 r. sygn. akt I OSK 2322/22, z 6.02.2024 r. sygn. akt I OSK 128/23, z 14.02.2024 r. sygn. akt I OSK 229/23 oraz z 21.02.2024 r. sygn. akt I OSK 158/23) - jednakże kwestia możliwości współdziałania rodzeństwa, jako zobowiązanego alimentacyjnie względem rodzica w równym stopniu co strona, zawsze musi podlegać indywidulanej ocenie na tle ogółu okoliczności faktycznych danej sprawy. Według Sądu, mając na uwadze ustalony w postępowaniu administracyjnym stan zdrowia niepełnosprawnej, nawet ewentualna pomoc rodzeństwa skarżącej, będącego już przecież także w zaawansowanym wieku, a nadto obarczonego chorobami, wydaje się nie być wystarczająca, gdy uwzględni się bezsporny (niekwestionowany przez organy) zakres koniecznej opieki realizowanej przez skarżącą, w tym konieczność stałego jej udziału w codziennym nadzorze nad matką. W konsekwencji powyższego, zdaniem Sądu, skarżąca spełnia wszystkie przesłanki uprawniające do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Podstawą prawną orzeczenia były przepisy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c w związku z art. 135 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2024 r., poz. 935; dalej p.p.s.a.). O kosztach (pkt 2 sentencji) orzeczono na zasadzie art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 par. 2 p.p.s.a. Stosownie do tych przepisów, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, co obejmuje także wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika reprezentującego skarżącego. Wysokość tego wynagrodzenia ustalona została w oparciu o par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. 2023 r., poz. 1964).