III SA/Kr 1255/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura WSA Tadeusz Kiełkowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 lutego 2022 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz zobowiązania do ich zwrotu stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Uzasadnienie: Zaskarżoną przez A. C., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 7 lipca 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn., Dz. U. z 2020 r. poz. 111, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2021 r., poz. 735, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] 2021 r., znak: [...] o ustaleniu wysokości nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych, przyznanych decyzją Burmistrza z dnia [...] 2012 r. nr [...], na kwotę 1.005,00 zł za okres od 1 listopada 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. i zobowiązaniu skarżącej do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] Burmistrza orzekł o przyznaniu skarżącej: - zasiłku rodzinnego na dziecko B. C. w kwocie 115,00 zł miesięcznie, na okres od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r., - dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka B. C. w kwocie 170,00 zł miesięcznie na okres na okres od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r., - dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 na B. C. w kwocie 100,00 zł jednorazowo, - dodatku do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła, na B. C. w kwocie 50,00 zł miesięcznie na okres na okres od 1 listopada 2012 r. do 30 czerwca 2013 r., - dodatku do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła, na B. C. w kwocie 50,00 zł miesięcznie na okres na okres od 1 września 2013 r. do 31 października 2013 r. Decyzją z dnia [...] 2021 r., znak: [...], Wojewoda, jako organ pierwszej instancji w tej sprawie, na podstawie art. 21 ust. 1 i 2, art. 23a ust. 9, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 3, ust. 2b, ust. 5, ust. 7 i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 14 i 107 k.p.a., orzekł o ustaleniu wysokości nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych, przyznanych decyzją Burmistrza z dnia [...] 2012 r. nr [...], na kwotę 1.005,00 zł za okres od 1 listopada 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. i zobowiązaniu skarżącej do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu tej decyzji Wojewoda wskazał, że w związku z uchyleniem przez Burmistrza decyzji z dnia [...] 2012 r. nr [...] organ właściwy przekazał akta sprawy do organu właściwego do wydawania decyzji w sprawach świadczeń rodzinnych realizowanych w zw. z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. Podniósł następnie, że decyzją z dnia [...] 2020 r., znak: [...], odmówił skarżącej przyznania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na dziecko w postaci dodatku dyferencyjnego - na okres od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r. Organ pierwszej instancji ustalił nadto, że świadczenia za ten okres w kwocie 1.005,00 zł zostało skarżącej wypłacone przez Burmistrza. Organ pierwszej instancji, powołując się na art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznał, że świadczenia rodzinne wypłacone za okres od 1 listopada 2012 r. do 31 stycznia 2013 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami naliczanymi od 1 grudnia 2012 r. Odwołanie od powyższej decyzji, w ustawowym terminie złożyła skarżąca, podnosząc że nie zgadza się z decyzją, zwłaszcza w zakresie obowiązku zwrotu odsetek, których kwota jest wynikiem długiego prowadzenia postępowania. Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia, działające jako organ odwoławczy SKO wskazało, że w rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości, że Marszałek Województwa ustalił, że w sprawie z wniosku skarżącej z dnia 29 września 2012 r. mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i ustawodawstwo polskie ma zastosowanie, jednakże nie na zasadzie pierwszeństwa (informacja z dnia 12 grudnia 2016 r.). Ustalenie, że w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Oznacza to, że członek rodziny przebywający w innym państwie nabył także w tym państwie uprawnienia do świadczeń na rodzinę. W związku z powyższym - po uchyleniu przez Burmistrza własnej decyzji z dnia [...] 2012 r. przyznającej skarżącej świadczenia rodzinne na dziecko B. C. - Wojewoda wydał w dniu [...] 2020 r. decyzję odmawiającą przyznania zasiłku rodzinnego z dodatkami w postaci dodatku dyferencyjnego w okresie zastosowania przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, tj. na okres od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r. Zdaniem Kolegium, skoro świadczenia na B. C. za ten okres zostały już wypłacone skarżącej, organ pierwszej instancji zasadnie uznał, że zachodzi przypadek nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w cyt. powyżej art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych tzn. nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie pobrane w okresie, w którym osoba była uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie (w przedmiotowej sprawie osobą uprawnioną do świadczeń w innym państwie była skarżąca). Na poparcie swojego stanowiska Kolegium powołało wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 10 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Op 40/20. Jednocześnie Kolegium wyjaśniło, że w myśl art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych - organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Postępowanie w sprawie udzielenia jednej z opisanych powyżej ulg jest odrębnym postępowaniem od postępowania dotyczącego ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń i obowiązku ich zwrotu. W celu wszczęcia takiego postępowania należy wnieść odrębny wniosek do Wojewody. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżąca podniosła, że pobierała świadczenia w dobrej wierze jako samotna matka, ponieważ jej mąż zmarł. Tymczasem Urząd Wojewódzki dopiero w 2020 i 2021 r. uznał że świadczenia jej nie przysługiwały. W 2020 r. orzeczono o odmowie dodatku dyferencyjnego na dziecko urodzone w 1993 r. czyli już dorosłego syna skarżącej. Zdaniem skarżącej, to przewlekłe postępowanie doprowadziło do obowiązku zwrotu świadczenia, a przede wszystkim odsetek. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podała, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli osoba przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Zwrot obciąża tylko tego kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że ono się nie należy. Dotyczy to zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego -prowadzania w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Jak podała, Urząd Wojewódzki uznał, że skarżąca pobrała świadczenia nienależnie ponieważ była uprawniona do świadczeń w innym państwie. Tymczasem przebywając w Austrii skarżąca nie była uprawniona i nie pobierała żadnych świadczeń rodzinnych na syna (w załączeniu decyzja odmowna). W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn., Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2022 r., poz. 329, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) tej działalności administracji publicznej, a więc czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości, co skutkuje stwierdzaniem jej nieważności. Zgodnie z art. 127 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej w skrócie - k.p.a.) właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody, na podstawie art. 17 pkt 2 k.p.a., jest właściwy w sprawie minister. Wprawdzie art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r., poz. 1428 ze zm., zwanej dalej "ustawą zmieniającą") stanowi, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze – ale przedmiotowa sprawa nie jest objęta hipotezą tego przepisu (a zatem ma tu zastosowanie reguła ogólna wynikająca z art. 17 pkt 2 i art. 127 § 2 k.p.a.). Zwrócić bowiem należy uwagę, że przedmiotowa sprawa nie dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych – nie jest sprawą "z wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych". "Postępowanie dotyczące uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych i nakazujące ich zwrot (...) jest innym postępowaniem niż to, które dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, a zatem organem właściwym do rozpoznania przedmiotowego odwołania jest Minister Rodziny i Polityki Społecznej" (zob. postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OW 115/20, CBOSA; por. też postanowienie NSA z dnia 14 lipca 2020 r., sygn. akt I OW 25/20, COBSA; postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OW 120/20, CBOSA). Jak wyjaśnił na tle podobnej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (wyrok z dnia 10 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 840/21, CBOSA): "Kolegium powinno zastosować art. 65 k.p.a., zgodnie z którym, jeżeli organ administracji publicznej, do którego zostało wniesione podanie jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie, a podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Należy także zauważyć, że skoro organ II instancji już na etapie otrzymania odwołania, powinien był dokładnie rozważyć swoją właściwość, mając na uwadze zasadę praworządności określoną w art. 6 k.p.a. (...), to wniesienie odwołania do organu niewłaściwego, nie może powodować dla skarżącej negatywnych konsekwencji, zwłaszcza z uwagi na błędne pouczenie. Oznacza to, że Kolegium jako organ niewłaściwy w niniejszej sprawie powinno przekazać odwołanie skarżącej organowi właściwemu – Ministrowi Rodziny i Polityki Społecznej". Wobec powyższego zaskarżona decyzja wydana przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze z naruszeniem przepisów o właściwości obarczona jest kwalifikowaną wadą skutkującą stwierdzeniem jej nieważności (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.), co stanowi wyczerpanie się przesłanki, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) oraz art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobiegniem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.