III SA/Kr 1262/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner Sędziowie WSA Dorota Dąbek WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 maja 2012 r. sprawy ze skargi Z. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 września 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala Zaskarżoną decyzją z dnia 16 września 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. z 2006 r Dz. U. nr 139, poz. 992 z późn. zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie - k.p.a.) - utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2011 r., znak: [...], w sprawie odmowy przyznania Z. H. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad W. K. Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Z. H. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad W. K., który jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, nie posiadającą najbliższej rodziny i całkowicie ubezwłasnowolnioną. Z dołączonych do wniosku dokumentów wynika iż, w dniu 26 lutego 2004 r. Sąd Rejonowy ustanowił Z. H. opiekunem prawnym W. K. Organ I instancji wskazał, że w podanych okolicznościach wnioskodawczyni nie spełnia wymogów określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jej jako osobie niespokrewnionej z osobą wymagającą opieki. W związku z tym decyzją z [...] 2011 r., znak: [...], Wójt Gminy odmówił przyznania Z. H. żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Odwołanie od powyższej decyzji organu I instancji złożyła Z. H. Podniosła w nim, że decyzja jest dla niej krzywdząca, gdyż W. K. jest osobą niepełnosprawną od urodzenia i znajduje się pod jej całkowitą opieką. Odwołująca wskazała, że zajmuje się W. K. od 1996 r. i przejęła opiekę po śmierci poprzedniej opiekunki, którą była siostra jej mamy. W uzasadnieniu opisanej na wstępie zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działające jako organ odwoławczy, wskazało, że zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. W przedmiotowej sprawie Z. H. nie jest spokrewniona z osobą, nad którą sprawuje opiekę i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Kolegium wskazało, że w świetle ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) – Z. H. jest osobą spokrewnioną w stosunku do osoby, którą się opiekuje w linii bocznej w czwartym stopniu. Nie jest ona jednak zobowiązana do alimentacji swojego kuzyna. Zatem nie jest ona osobą, o której mówi ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 17. Ten przepis wymaga, aby opiekunem był krewny zobowiązany do alimentacji. W świetle prawa rodzinnego w pierwszej kolejności opiekę powinni sprawować krewni w linii prostej, potem w bocznej, nie mniej jednak dla tego rodzaju osób ustawa o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje żadnych świadczeń. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dają możliwość wypłaty świadczenia tylko krewnym zobowiązanym do alimentacji. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniosła Z. H. podnosząc, że jest opiekunem prawnym W. K., który nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji. Skarżąca sprawuje nad nim opiekę od 1996 r. i w związku z tym nie pracuje zawodowo. Zaskarżona decyzje jest dla niej bardzo krzywdząca. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity, Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 270, zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga, więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydanych rozstrzygnięć w tej sprawie stanowił art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59, z późn. zm., zwanej dalej Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl natomiast art. 17 ust. 1a ustawy osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Analiza przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym wyżej wskazanych, jak podniósł Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu postanowienia z 1 czerwca 2010 r., sygn. akt P 38/09, prowadzi do wniosku, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zależy od spełnienia – łącznie – następujących warunków: 1) posiadania przez wnioskującego polskiego obywatelstwa (art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych), lub w wypadku cudzoziemców – realizacji przesłanek, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 2 i art. 1 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych; 2) dobrowolnej rezygnacji przez wnioskodawcę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 ustawy); 3) szczególnych cech prawnych i faktycznych osoby wymagającej opieki: może to być wyłącznie osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym albo dziecko, które (kumulatywnie) ma orzeczoną niepełnosprawność oraz konieczność "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji" i "stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji" (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych; por. definicje i odesłania zawarte w art. 3 pkt 5, 9 i 21 tej ustawy); 4) istnienia stosunku alimentacyjnego między osobą ubiegającą się o świadczenie i osobą wymagającą opieki (por. art. 128 -1441 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), przy czym przepisy ustawy o świadczeniach przewidują, że świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać matce, ojcu, innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, opiekunowi faktycznemu dziecka (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych; definicja opiekuna faktycznego jest zawarta w art. 3 pkt 14 ustawy o świadczeniach rodzinnych) lub osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny - w tym ostatnim wypadku tylko wtedy, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych); 5) braku przeszkód wymienionych w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych; zgodnie z tym przepisem, "świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 ustawy o świadczeniach rodzinnych, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej". Zdaniem składu orzekającego Sądu w niniejszej sprawie, przesłanka obowiązku alimentacyjnego, w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych jest cechą relewantną. Na gruncie polskiego prawa rodzinnego obowiązek alimentacyjny stanowi zobowiązanie prawnorodzinne wynikającego ex lege (z mocy prawa) z różnych powiązań rodzinnych. Nie mają alimentacyjnego charakteru obowiązki, które nie są konsekwencją relacji rodzinnych lub innych określonych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, lecz wynikają ze zdarzeń o cywilnoprawnych charakterze, takich jak np. umowa dożywocia lub renty. Jest to, więc obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (T. Domińczyk w: H. Ciepiela, B. Czech, T. Domińczyk, St. Kalus, K. Piasecki, M. Zychowicz. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Wydawnictwo Lewis Nexis, Warszawa 2009 r., Wydanie 4, s.925) osobom pozostającym w niedostatku, tj.,. osobom, które własnymi siłami, z własnych środków, nie mogą zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb. Pojęcia usprawiedliwionych potrzeb nie można jednoznacznie zdefiniować, ponieważ nie ma jednego stałego kryterium odniesienia. Rodzaj i rozmiar tych potrzeb jest uzależniony od cech osoby uprawnionej oraz od splotu okoliczności natury społecznej i gospodarczej, w których osoba ta się znajduje (por. uchwała Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, OSNC 1988/4/42). Obowiązek alimentacyjny, co do zasady obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Może dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Kodeks rodziny i opiekuńczy zalicza do obowiązku alimentacyjnego także zobowiązania wynikające z powiązań podobnych do rodzinnych, normując obowiązki miedzy małżonkami (art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), obowiązek ojca pozamałżeńskiego dziecka zapewnienia matce tego dziecka przez pewien czas środków utrzymania (art. 141 – 142 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) oraz obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania w stosunkach miedzy pasierbem a ojczymem lub macochą (art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Obowiązkiem alimentacyjnym objęte zostały także osoby, miedzy którymi więzy rodzinne ustały. Dotyczy to obowiązku alimentacyjnego między byłymi małżonkami po rozwodzie (art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), po unieważnieniu małżeństwa (art. 21 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) lub orzeczeniu separacji (art. 614 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) oraz możliwości utrzymania alimentacji po rozwiązaniu przysposobienia (art. 125 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Zobowiązani do alimentacji są, zatem krewni w linii prostej (osoby, z których jedna pochodzi od drugiej; np. rodzice – dzieci, dziadkowie – wnuki). Spośród krewnych w linii bocznej (osób, które mają wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej) obowiązek alimentacyjny dotyczyć może jedynie rodzeństwa, także przyrodniego. Podstawą obowiązku alimentacyjnego jest zawarcie małżeństwa. Może on trwać po jego ustaniu w konsekwencji rozwodu, a także w trakcie separacji. Dokonana przez organy w rozpatrywanej sprawie wykładnia przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest więc prawidłowa. Trafnie organy wskazują, że skarżąca będąc kuzynką osoby podlegającej opiece nie jest żadną ze wskazanych w tym przepisie podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Do kręgu tych osób zaliczone są, bowiem tylko te, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Na skarżącej nie ciąży, w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny względem kuzyna. W związku z tym prawidłowe jest stanowisko organów, że w tym przypadku brak było przesłanek do przyznania skarżącej żądanego świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uprawnień takich nie można wywieźć również z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje na podstawie tego przepisu innej osobie niż spokrewniona w pierwszym stopniu, ale takiej, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Do kręgu tych osób nie może być zaliczona z wyżej opisanych względów skarżąca. Wobec powyższego, nie można organom orzekającym postawić ani zarzutu naruszenia przepisów postępowania, ani naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity, Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 270), orzekł jak w sentencji wyroku.