III SA/Kr 1377/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie: Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 października 2022 r. sprawy ze skargi G. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 7 września 2021 r. sygn. akt SKO.ŚR/4111/90/2021 w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązania do jego zwrotu skargę oddala. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 7 września 2021 r., znak: SKO.ŚR/4111/90/2021, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735) i art. 4 ust. 1 i ust. 2, art. 13a, art. 20, art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6, ust. 3, ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r, poz. 2407 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy T. działającego przez Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. z dnia 13 lipca 2021 r. znak: [...] w sprawie ustalenia, że świadczenia wychowawcze wypłacone na podstawie informacji z dnia 10 lipca 2019 r. nr [...] w kwocie 7.000,00 zł za okres od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. stanowią nienależnie pobrane świadczenia oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w łącznej kwocie 7.208,96 zł (zobowiązanie główne oraz odsetki wyliczone na dzień wydania decyzji). Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Pismem z dnia 10 lipca 2019 r. znak: [...] Wójt Gminy T. poinformował G. B. o przyznaniu świadczeń wychowawczych na dziecko M. B. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. oraz na dziecko M. B.1 w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. Następnie w dniu 24 marca 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. wpłynęła kopia wyroku Sądu Okręgowego w T. z dnia 4 sierpnia 2020r. sygn. akt [...] w sprawie o rozwód, z którego wynika, że rozwiązując małżeństwo M. B.2 z G. B. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron: M. B. ur. [...] 2011 r. i M. 1 ur. [...] 2015 r. powierzono obojgu rodzicom ustalając, że miejsce pobytu małoletnich będzie przy matce. Wyrok ten stał się prawomocny w dniu 12 sierpnia 2020 r. Po uzyskaniu powyższych informacji, w wyniku przeprowadzonego postępowania Wójt Gminy T. decyzją z dnia 18 maja 2021 r. nr [...] uchylił G. B. prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci M. i M. B.1. Powyższe rozstrzygnięcie zostało doręczone w dniu 24 maja 2021 r. i wskutek jego niezaskarżenia stało się ostateczne i prawomocne. Pismem z dnia 15 czerwca 2021 r. Wójt Gminy T. zawiadomił o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia nienależnie pobranego i żądania zwrotu wypłaconego świadczenia wychowawczego na dzieci M. i M. B.1 przyznanego na podstawie informacji znak [...] z dnia 10 lipca 2019 r. W piśmie z dnia 28 czerwca 2021 r. G. B. oświadczył, że fakt niezgłoszenia rozwodu został podyktowany tym, że oboje z matką dzieci posiadają pełne prawa rodzicielskie i prawa do opieki nad dziećmi M. i M. B1. Ponadto poinformował, że przez cały okres pieniądze trafiały bezpośrednio na konto M. B.2 i w całości były przeznaczone na wydatki związane z wychowaniem dzieci. Do pisma załączył oświadczenie M. B.2 o pobieraniu świadczenia. W tak zakreślonym stanie faktycznym organ I instancji wydał w dniu 13 lipca 2021 r. decyzję, w której ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia oraz zobowiązał do jego zwrotu G. B. W odwołaniu od powyższej decyzji G. B. ponownie podkreślił, że fakt niezgłoszenia rozwodu został podyktowany tym, że oboje z matką dzieci posiadają pełne prawa rodzicielskie i prawa do opieki nad dziećmi M. i M. B1. Ponadto poinformował, że przez cały okres pieniądze trafiały bezpośrednio na konto M. B.2 i w całości były przeznaczone na wydatki związane z wychowaniem dzieci. Do odwołania załączył oświadczenie M. B.2 o pobieraniu świadczenia. Podkreślił, że pieniądze trafiały do osób, którym faktycznie się należały. W razie wydania decyzji wniósł o umorzenie należności, ponieważ zwrot takiej ilości gotówki będzie dla niego dużym obciążeniem finansowym. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Na wstępie przybliżyło treść przepisów istotnych z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy tj. art. 4 ust. 1 – 3, art. 5 ust. 1 – 2a, art. 13a ust. 1, art. 25 ust. 1, 2, 3 i 9 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Kolegium wskazało, że G. B. (jako ojciec dzieci oraz ich opiekun faktyczny i prawny) był uprawniony do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego na dzieci M. B. i M. B.1 oraz był uprawniony do pobierania ww. świadczeń (informacja z dnia 10 lipca 2019 r. znak: [...]). W trakcie okresu zasiłkowego Sąd Okręgowy w T. orzekł rozwód i rozwiązując małżeństwo M. B.2 z G. B. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron powierzył obojgu rodzicom ustalając, że miejsce pobytu małoletnich będzie przy matce. Wyrok ten stał się prawomocny w dniu 12 sierpnia 2020 r. Zgodnie z art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zatem w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem, czy miejsce jego pobytu (zamieszkania) zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znaczenie dla ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego. Jednocześnie ani ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, ani art. 26 kodeksu cywilnego nie wyłączają związania organów administracji publicznej prawomocnym orzeczeniem sądu. Istnienie prawomocnego orzeczenia sądowego w przedmiocie ustalenia miejsca pobytu małoletnich M. B. oraz M. B.1 przy matce M. B.2 przesądza ustalenie, do kogo należy uprawnienie do świadczenia wychowawczego na wskazane dziecko. Wójt Gminy T. decyzją z dnia 18 maja 2021 r. nr [...] uchylił G. B. prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci M. i M. B1. Rozstrzygnięcie to zostało doręczone w dniu 24 maja 2021 r. i wskutek jego niezaskarżenia stało się ostateczne i prawomocne. Organ odwoławczy zaznaczył, że w art. 20 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci został ustanowiony obowiązek informowania co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Strona informowana jest o powyższym wymogu już na etapie wstępnym - w części II formularza wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego - co powoduje, że składając wypełniony i podpisany wniosek strona jest świadoma obowiązku powiadomienia organu o ww. zmianach i skutkach braku takiego powiadomienia, a tym samym nie może ona w przyszłości zasłaniać się niewiedzą, że pobierała świadczenie nienależne. Zatem niepoinformowanie organu pomocowego o orzeczeniu sądu powszechnego ustalającego miejsce pobytu dzieci przy matce skutkuje powstaniem świadczeń nienależnie pobranych i wypłaconych pomimo braku prawa do tego świadczenia, a w konsekwencji obowiązkiem ich zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie (art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy). Okoliczności podnoszone w odwołaniu, a dotyczące bezpośredniego przekazywania świadczenia byłej żonie nie mogły odnieść skutku, gdyż w tym czasie G. B. nie był uprawniony do pobierania świadczenia (a zatem nie mógł dysponować tymi środkami). To rolą organu pomocowego, a nie rodziców dziecka jest przyznawanie oraz wypłata osobie uprawnionej świadczenia wychowawczego. Na koniec Kolegium w odniesieniu do prośby strony o "umorzenie zadłużenia", wyjaśniło, że postępowanie prowadzone na podstawie art. 25 ust. 10 powołanej ustawy w przedmiocie umorzenia, rozłożenia na raty lub odroczenia terminu płatności, jest odrębnym postępowaniem administracyjnym inicjowanym stosownym wnioskiem strony. Ostateczna decyzja w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu daje stronie możliwość ubiegania się o przyznanie jednej z powyższych ulg. G. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie, domagając się jej uchylenia. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to przepisu art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez jego właściwe zastosowanie skutkujące przyjęciem, iż przeznaczone, wypłacone i spożytkowane na rzecz dzieci skarżącego kwoty z tytułu uzyskanego świadczenia wychowawczego nie zostały zrealizowane na cel wynikający z ustawy, podczas gdy oczywistym jest, iż wobec uzyskania tych środków przez matkę dzieci, pod pieczą których dzieci pozostaje, świadczenie zostało przekazane na właściwy cel; 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 4 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące ustaleniem, że skarżącemu nie przysługiwało świadczenie, podczas gdy środki ze świadczenia wychowawczego zostały w całości spożytkowane na potrzeby małoletnich; 3. naruszenie przepisu art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 5 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego niezastosowanie wobec ustalenia, że świadczenie pobierane było przez matkę dzieci, a nie ojca wskazanego jako strona postępowania, a jednoczesne uznanie, że skarżący był nieuprawniony do pobierania świadczenia od daty uprawomocnienia się wyroku rozwodowego; II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie, a to: 1. art. 6 k.p.a. poprzez działanie przez organ w sposób niezgodny z prawem, skutkiem czego wydana została błędna decyzja organu I instancji, 2. art. 7 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącego i w konsekwencji ustalenie nienależnego świadczenia z tytułu pobierania przez matkę dzieci (byłą żonę skarżącego) świadczenia wychowawczego 3. art. 7a k.p.a. poprzez niewłaściwe jego zastosowanie i naruszenie zasady rozstrzygnięcia sprawy na korzyść strony w związku z zaistniałymi wątpliwościami organu co do treści normy prawnej, 4. art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w przedmiotowej sprawie w sposób naruszający zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, 5. art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów i naruszenie przepisów postępowania w tym zakresie. W uzasadnieniu skarżący rozwinął przytoczone wyżej zarzuty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 329; powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. Podstawę prawną kwestionowanego skargą rozstrzygnięcia stanowiły w szczególności przepisy art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 1577; dalej powoływanej jako "p.p.w.d."), w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d.). Wskazać na wstępie wymaga, iż w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego), co oznacza, że koniecznym jest rozróżnienie pojęć "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyrok WSA w Gliwicach z 23 lutego 2022 r., II SA/Łd 1574/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 20 listopada 2019 r., IV SA/Wr 205/19; wyrok WSA w Bydgoszczy z 3 września 2019 r., II SA/Bd 379/19; wyrok WSA w Warszawie z 3 września 2019 r., I SA/Wa 1200/19; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie kwestionując powyższego stanowiska podkreślić jednak należy, iż w wyniku dokonanej w roku 2019 nowelizacji przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci pojęcie świadczenia nienależnie pobranego w większości przypadków nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Taka sytuacja ma między innymi miejsce w przypadku uznania świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę określoną w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Zarówno w doktrynie prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że w przypadku regulacji zamieszczonej w przywołanym wyżej przepisie nie bierze się pod uwagę świadomości strony co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego, gdyż zawarte w tym przepisie pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia" jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o analizowany przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Ustawa nie przewiduje również wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania (por. J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Komentarz do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Wyd. II. LEX/el; wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 540/21; wyrok WSA w Łodzi z 21 stycznia 2022 r., II SA/Łd 604/21; wyrok WSA w Gliwicach z 12 kwietnia 2022 r., II SA/Gl 67/22; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceny tych okoliczności dokonywać należy w odniesieniu do realiów konkretnej sprawy, w tym w szczególności z uwzględnieniem charakteru świadczenia, które ma zostać uznane za nienależne. W tym aspekcie zauważyć należy, iż stosownie do art. 4 ust. 1 p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przeznaczone jest na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb bytowych. Prawo do świadczenia wychowawczego nabywa się ex lege przy łącznym spełnieniu przesłanek wskazanych w ustawie, w tym przesłanki podmiotowej. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 2 pkt p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej. Przy czym w myśl art. 2 pkt 10 p.p.w.d. za opiekuna faktycznego dziecka uznaje się osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż z dokonanych przez organy administracji ustaleń faktycznych bezspornie wynika, że zgodnie z treścią wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w T. z dnia 4 sierpnia 2020 r., skarżącemu oraz M. B.2 powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi – M. B. i M. B.1, ustalając miejsce pobytu małoletnich dzieci przy powódce M. B.2. Nadto od skarżącego zostały zasądzone tytułem alimentów na rzecz dzieci kwoty po 1000 zł miesięcznie na rzecz każdej z córek, płatne do rąk M. B.2. Tym samym nie można uznać, że skarżący spełniał kryteria przyznania świadczenia wychowawczego. Przede wszystkim należy także zauważyć, że Wójt Gminy T. decyzją z dnia 18 maja 2021 r. nr [...] uchylił G. B. prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci M. i M. B.1, o którego przyznaniu skarżący został poinformowany 10.07.2018 r. (informacja znak [...]). Rozstrzygnięcie to zostało doręczone skarżącemu w dniu 24 maja 2021 r. i wskutek jego niezaskarżenia stało się ostateczne i prawomocne. Wobec zatem okoliczności braku podstawy prawnej do pobierania przez skarżącego w spornym okresie świadczenia wychowawczego, zasadnie organy orzekające uznały, że świadczenie to w okresie od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. było świadczeniem nienależnie pobranym i w związku z tym nakazały jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami. Zdaniem Sądu nie doszło do naruszenia w postępowaniu administracyjnym przepisów art. 6, art. 7, art. 7a, art. 8 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób prawidłowy, a regulacja art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie przewiduje luzu decyzyjnego przy wydaniu decyzji ustalającej, że wypłacone świadczenie wychowawcze stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Wobec powyższego organ był zobligowany do wydania decyzji ustalającej, że świadczenie wychowawcze stanowi świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.