III SA/Kr 1379/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 11 sierpnia 2021 r. (znak [...]) po rozpatrzeniu odwołania M. H. od decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2021 r. (znak: [...]) w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Decyzja ta, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Wójt Gminy wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] 2021 r., wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, odmówił M. H. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką T. K., legitymującą się orzeczeniem z dnia 3.01.2007 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym na stałe. W uzasadnieniu organ pomocowy wskazał, że w sprawie z wniosku M. H., uprzednio wydał już decyzję z dnia [...] 2021 r., odmawiającą ustalenia wnioskodawczyni prawa do wskazanego świadczenia. Decyzja ta została jednak uchylona przez SKO decyzją z [...] 2021 r., a sprawa została przekazana organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji podał, że w przypadku M. H. nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia (innej pracy zarobkowej), a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką. Organ pomocowy wskazał, że wnioskodawczyni posiada bardzo ubogą historię zatrudnienia. Ustalił bowiem, że M. H. była kilkukrotnie kierowana przez Urząd Pracy – na staż lub do pracy, jednak nigdy nie podjęła zatrudnienia. Ze złożonych w sprawie wyjaśnień wynika, że brak podejmowania zatrudnienia spowodowany był sprawowaniem opieki nad dziećmi, a po ich usamodzielnieniu się, także nad matką. Powyższe, nie koresponduje jednak z zaświadczeniem z Urzędu Pracy, z którego wynika, że wnioskodawczyni pięciokrotnie nie podjęła proponowanego zatrudnienia, nie wyjaśniając zarazem, dlaczego z tego rezygnuje. Organ l instancji zwrócił uwagę, że M. H. była zarejestrowana w Biurze Pracy, z przerwami w okresie od 1996 - 2013, tj. w okresie, kiedy jej matka (T. K.) posiadała już orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (2007 r.), a najmłodsze dziecko (syn A., urodzony w 2000 r.), był małym dzieckiem. W ocenie organu, wnioskodawczyni będąc zarejestrowana w Urzędzie Pracy, wykazywała chęć podjęcia zatrudnienia, pomimo, że jej matka posiadała już orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem, wg Wójta Gminy, brak podejmowania zatrudnienia, nie był bezpośrednio związany z koniecznością sprawowania opieki nad T. K., w związku z jej niepełnosprawnością. Organ I instancji zauważył także, że czworo dzieci M. H. jest już pełnoletnich i zamieszkuje wspólnie z rodzicami, natomiast T. K. mieszka w sąsiednim domu wraz z synem M. i jego rodziną. W ocenie organu pomocowego, wnioskodawczyni gotując posiłku dla męża i dzieci, zapewne nie przygotowuje posiłków osobno dla swojej matki. Również czynności higienicznych nie wykonuje przez cały dzień. T. K. nie jest bowiem osobą leżącą, nie jest pampersowana, porusza się o własnych siłach i nie wymaga karmienia. Z uwagi na powyższe organ stwierdził, że brak jest związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Dodał także, iż obowiązki dnia codziennego, jako będące przejawem sprawowanej opieki, nie zwalniają pozostałych członków rodziny M. H. z obowiązku pomocy T. K. Odwołanie od opisanej wyżej decyzji wniosła M. H., kwestionując prawidłowość przyjętego rozstrzygnięcia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 11 sierpnia 2021 r. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu wskazało, że ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, iż z dniem 1.01.2016 r. zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym oraz, że podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu oraz zdrowotnemu z tytułu opłacania składki w KRUS. Nadto, w toku postępowania odwołująca się wyjaśniła, że od 31 lat nie pracuje zawodowo, ponieważ zajmowała się wychowywaniem czwórki dzieci (oświadczenie z dnia 25.02.2021 r.). Z przedłożonej do akt decyzji w sprawie wymiaru podatku rolnego wynika, że wnioskodawczyni posiada 0,62 ha fizycznych gruntów, w tym 0,47 ha powierzchni przeliczeniowej użytków rolnych. Kolegium Odwoławcze wyjaśniło, że wprawdzie strona podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, jednak posiadając obszar użytków rolnych poniżej 1 ha, nie ma w sprawie zastosowania art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który dotyczy jedynie rolników, małżonków rolnika lub domowników, posiadających gospodarstwo o powierzchni przekraczającej 1 hektar. SKO zwróciło uwagę, że z przeprowadzonego w dniu 25.02.2021 r. przez pracownika socjalnego wywiadu środowiskowego wynika, że M. H. zamieszkuje wspólnie z mężem oraz czwórką dorosłych dzieci (w wieku od 33 do 21 lat). Jak oświadczyła, aktualnie nie jest ona w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej, z uwagi na konieczność opieki nad matką. Kolegium Odwoławcze akcentowało, że odwołująca się nigdy nie pracowała zawodowo, co miało wynikać z faktu wychowywania dzieci. W okresie od 2017 r. do października 2020 r. pobierała ona specjalny zasiłek opiekuńczy. Ponadto, z oświadczeń wnioskodawczyni wynikało, że ma dwóch braci, którzy nie poczuwają się do opieki nad matką T. K. Zarazem matka zamieszkuje wspólnie z synem M. K. i jego rodziną. Pracownik socjalny odnotował w wywiadzie, że matka wnioskodawczyni, z uwagi na głuchotę oraz demencję starczą, polegającą na dużym otępieniu umysłowym i zaburzeniach funkcji poznawczych otoczenia, wymaga całodobowej opieki innych osób. W piśmie z dnia 24.05.2021 r. pełnomocnik wnioskodawczyni wyjaśnił, że M. H. pomaga matce we wszystkich czynnościach codziennych, tj.: przy kąpieli, toalecie oraz posiłkach. Pozostaje w ciągłej dyspozycji w stosunku do matki i pomaga nawet w przemieszczaniu się jej po mieszkaniu, jak i poza nim. Wszystkie czynności higieniczne wykonywane są przy pomocy wnioskodawczyni, która również robi zakupy, kupuje oraz podaje leki, umawia wizyty lekarskie oraz jeździ na nie wraz z matką. Odnośnie synów T. K., pełnomocnik wnioskodawczyni wyjaśnił, że M. K. (u którego zamieszkuje T. K.) z racji o prowadzenia własnej działalności gospodarczej i w związku z ilością obowiązków wynikających z tego faktu, nie jest w stanie sprawować opieki nad matką nawet przez 3 - 4 godziny w ciągu doby. Z kolei drugi syn, Z. K., nie jest w stanie sprawować całodobowej opieki nad matką "z racji obowiązków dnia codziennego". W tych okolicznościach Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że podziela argumentację organu l instancji, iż w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub niepodejmowaniem przez M. H. zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Podkreślił organ II instancji, że odwołująca się od 31 lat nie pracuje zawodowo, ponieważ zajmowała się wychowywaniem czwórki dzieci, a zakres sprawowanej opieki nad matką nie jest tego rodzaju, aby w sposób zupełny uniemożliwiał zatrudnienie, chociażby w niewielkim zakresie. Ponadto, T. K. ma jeszcze dwóch synów, którzy są obowiązani względem niej do alimentacji w równym stopniu co M. H. Zwróciło uwagę, że matka wnioskodawczyni zamieszkuje wspólnie z M. K. i jego rodziną. Odnosząc się do zarzutów odwołania wyjaśniło Kolegium Odwoławcze, że rezygnacja z zatrudnienia musi być celowa, a zaprzestanie wykonywania pracy (niepodejmowanie zatrudnienia) musi być intencjonalne. Rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w rzeczywistym związku przyczynowo-skutkowym z roztoczeniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Organ odwoławczy wskazał, że za osobę niepodejmującą zatrudnienia lub rezygnującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy również uznać osobę bezrobotną, która nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na sytuację na rynku pracy. Zarejestrowanie w urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy oznacza przecież gotowość do podjęcia zaoferowanego przez urząd zatrudnienia. Wobec tego, na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy, jeżeli niepodejmowanie aktualnie zatrudnienia jest spowodowane właśnie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Gdyby wolą ustawodawcy było pozbawienie osób bezrobotnych możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, to z całą pewnością znalazłoby to wyraz wprost w treści przepisu. Kolegium podkreśliło, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być powodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia. W ocenie SKO, w sprawie nie zachodził taki bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Z materiału sprawy nie wynika, aby opieka odwołującej się nad niepełnosprawną matką wykluczała podjęcie przez M. H. jakiegokolwiek zatrudnienia. Stwierdziło Kolegium Odwoławcze, że ustalone czynności opiekuńcze, nie są czynnościami wymagającymi stałej lub długoterminowej opieki innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uniemożliwiającymi podjęcie pracy. Czynności bowiem składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego – nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby pracujące zawodowo i które wykonują je przed pracą, jak i po jej zakończeniu. Kolegium podkreśliło, że osoba wymagająca opieki ma jeszcze dwóch synów, na których także ciąży obowiązek alimentacyjny. Sprawowanie takiej opieki, może przyjąć postać świadczeń pieniężnych na rzecz matki. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, na opisaną wyżej decyzję SKO z dnia 11 sierpnia 2021 r. wniosła M. H. Zarzuciła naruszenie: a) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że: zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia dyspozycji tego przepisu, podczas gdy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą (rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym), a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje; b) art. 6, art. 8, a art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką, co skutkowało brakiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwolniło organy z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Skarga domagała się uchylenia obu zaskarżonych decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę SKO domagało się jej oddalenia, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta nie narusza przepisów postępowania, jak też prawa materialnego w stopniu nakazującym wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego. Skarga, jako niezasadna, podlegała zatem oddaleniu. Przedmiotem kontroli sądowej w tej sprawie była decyzja odmawiająca przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Materialnoprawną podstawę decyzji stanowił art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej ustawa powoływana jako "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (...) – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniała ustawowej przesłanki uprawniającej do przyznania żądanego świadczenia, tj. braku podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Z zebranego materiału dowodowego absolutnie bowiem nie wynika, aby opieka skarżącej nad niepełnosprawną matką wykluczała możliwość podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy. Zwrócić należy uwagę, że w toku postępowania skarżąca podawała, iż świadczona przez nią opieka udzielana matce, obejmować ma takie czynności jak: pomoc przy kąpieli, toalecie oraz przy posiłkach, pomoc w przemieszczaniu się po mieszkaniu, jak i poza nim, zakupy, w tym zakupy leków. Nadto, skarżąca akcentowała, że podaje matce leki, umawia wizyty lekarskie oraz jeździ wraz z matką na te wizyty. W ocenie sądu, przedstawiony wykaz czynności opiekuńczych odnosi się do szeroko rozumianych czynności dnia codziennego. Takie czynności nie mogą być postrzegane i uznawane za czynności wymagające stałej, całodobowej dyspozycyjności skarżącej, warunkującej przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego. Jak trafnie przyjęło orzekające SKO, wymienione wyżej czynności niewątpliwie stanowią taką aktywność, która może być także wykonywana przez osoby pracujące zawodowo. Jak przy tym ustalił orzekający organ, T. K. nie jest osobą leżącą, nie jest pampersowana, porusza się o własnych siłach i nie wymaga karmienia. Powyższe, przy uwzględnieniu zakresu, charakteru i skali czynności opiekuńczych, pozwala przyjmować, że czynności opiekuńcze mogą być realizowane także przez osoby aktywne zawodowo, gdyż mogą być świadczone zarówno przed rozpoczęciem pracy, jak też i po jej zakończeniu. Wskazać przy tym trzeba, iż z oświadczenia skarżącej wynika, że z dniem 1.01.2016 r. miała ona zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym. Charakter zaś pracy we wskazanym miejscu cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę, co umożliwia, przy odpowiedniej organizacji pracy, wygospodarowanie czasu, na konieczne względem matki czynności opiekuńcze, przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej. Jeszcze raz podkreślić trzeba, że pomoc przy kąpieli, skorzystaniu z toalety, ubieraniu się, podanie leków oraz udział w wizytach lekarskich, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. i uniemożliwiającymi podjęcie zatrudnienia. Zauważyć należy, że ze wskazanego wyżej przepisu wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...)". Świadczenie to przyznawane jest, aby rekompensować osobie sprawującej opiekę utratę dochodów, wynikającą konieczności pielęgnacji członka rodziny, wymuszającej rezygnację z pracy lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący o takie świadczenie musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzić musi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. W tej zaś sprawie, choć matka skarżącej posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, to jednak brak było podstaw aby przyjmować, że jest ona niesamodzielna w większości sfer życia, skoro zakres czynności opiekuńczych sprowadza się do szeroko rozumianych czynności dnia codziennego, a w związku z tym nie sposób uznawać, aby skarżąca w istocie nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podzielić należy także to zapatrywanie Kolegium Odwoławczego, które odnosząc się do faktu, że wymagająca opieki – T. K. ma, poza córką (skarżącą w tej sprawie), jeszcze także dwóch synów – akcentowało, że na synach tych, w równym stopniu ciąży ustawowy (art. 129 par. 1 k.r.o.) obowiązek alimentacyjny względem matki. Zwrócić należy uwagę, że z bezspornych ustaleń organu administracji wynika, że T. K. mieszka z jednym z tych synów i jego rodziną. W takiej sytuacji, brak podstaw aby przyjmować, że syn ten nie jest w stanie spełniać ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, z uwagi na czynności zawodowe. Uczynienie zadość obowiązkowi alimentacyjnemu poprzez zapewnienie niepełnosprawnej matce stosownej opieki i pomocy, niewątpliwie przybrać może także postać finansową, tj. przeznaczania części swoich dochodów na pokrycie koniecznych w tym względzie wydatków. Może to polegać na opłaceniu opiekunki osoby niepełnosprawnej lub pieniężnego wynagrodzenia tego spośród rodzeństwa zobowiązanego do opieki, które przejmuje na siebie znaczną część obowiązków względem niepełnosprawnego rodzica. Zatem, fakt prowadzenia działalności gospodarczej przez jednego z synów niepełnosprawnej, nie może być postrzegany jako zwolnienie z obowiązku alimentacyjnego i przerzucenie tego obowiązku na inne osoby. Jak wyżej wskazano, spełnienie obowiązku alimentacyjnego polegać może nie tylko na osobistych staraniach (świadczeniu opieki) ale też na dostarczaniu środków finansowych, potrzebnych do zapewnienia tejże opieki. W realiach ocenianej sprawy, konstatacje te odnoszą się do obu synów T. K. Mając powyższe na uwadze, nie sposób było podzielić twierdzeń skargi o wadliwie dokonanej przez organy administracji wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sam bowiem fakt, iż osoba jest niepełnosprawna w stopniu znacznym nie oznacza jeszcze, że spełnione są ustawowe przesłanki do przyznania opiekunowi takiej osoby, świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to bowiem, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia, właśnie z powodu konieczności sprawowania tej opieki. W kontrolowanej sprawie, stwierdzony zakres potrzebnej opieki uprawniał do przyjęcia, że nie uniemożliwia on podjęcia skarżącej zatrudnienia. Nadto, osoba podlegająca opiece, ma jeszcze (poza skarżącą) dwóch synów, co do których brak było podstaw do przyjmowania, że nie mogą uczestniczyć w sprawowaniu opieki (np. w jej finansowaniu). W ocenie sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj.: zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, która zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne. W ocenie sądu, kontrolowana decyzja odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, sąd skargę oddalił, a podstawą prawną tego rozstrzygnięcia był art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022 r., poz. 329).