III SA/Kr 1384/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Renata Czeluśniak Sędziowie WSA Ewa Michna (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 lutego 2023 r. sprawy ze skargi T. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 4 lipca 2022 r., nr SKO.ŚR/4111/296/2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. Ponownie wydaną w sprawie decyzją z 10 lutego 2022 r., znak: [...] Burmistrz Miasta i Gminy Ś. odmówił T. B. (dalej: skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 i 17b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) - dalej: "u.ś.r.". Z uzasadnienia organu I instancji wynikało przy tym, że w tym samym domu mieszka córka niepełnosprawnej matki – pani A. G., dotychczas pomagająca skarżącemu. Jednakże z uwagi na stan zdrowia i niskie dochody nie była w stanie wg jej oświadczenia, pomóc bratu zarówno finansowo jak i w postaci czynności opiekuńczych nad matką. Dodatkowo zobowiązanym do alimentacji był pan W. B. - syn przebywający w zakonie oo. Bernardynów (jako ojciec H.) w L. i z tego powodu nie mogący wspomóc brata ani finansowo, ani poprzez uczestniczenie w harmonogramie czynności opiekuńczych. Kolejne z dzieci – pan P. B. prowadził razem ze swoja żoną G. – gospodarstwo rolne. Skarżący został zgłoszony do KRUS jako domownik pomagający w prowadzeniu tego gospodarstwa. W odwołaniu skarżący podniósł zarzut naruszenia: art. 17 ust.1 i ust. 1 b u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 4 lipca 2022 r., znak: SKO.ŚR/4111/296/2021 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium powołując sią na treść art. 17b u.ś.r. wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w przypadku, gdy osoba ubiegająca się o to świadczenie nadal prowadzi, względnie pracuje w gospodarstwie rolnym. Kolegium podało, że 26 lipca 2021 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką i tego samego dnia oświadczył pod rygorem odpowiedzialnością karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, że zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 26 lipca 2021 r. Wyjaśnił, że pracował w gospodarstwie rolnym bratowej, jednak praktycznie od 2016 r. zaprzestał pracy w tym gospodarstwie. Nadal miał opłacane składki w KRUS. Okoliczność tę dodatkowo potwierdziło zaświadczenie z KRUS Oddział Regionalny w Krakowie z 3 grudnia 2021 r., z którego to zaświadczenia wynikało, że skarżący podlegał ubezpieczeniu w okresie od 1 kwietnia 2007 r. do 9 lipca 2018 r. oraz od 10 marca 2020 r. do nadal. Kolegium wskazując na treść art. 6 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U z 2022, poz. 933) podało, że skoro skarżący jest ubezpieczony w KRUS jako domownik to oznacza że: jest osobą bliską rolnikowi, ukończył 16 lat oraz, że stale pracuje w gospodarstwie rolnym i nie jest związany z rolnikiem stosunkiem pracy. Zdaniem Kolegium, w świetle ww. ustawy, oświadczenia skarżącego z 26 lipca 2021 r. oraz pozostałego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie można było uznać za wiarygodne i przyjąć, że istotnie zrezygnował on z pracy w gospodarstwie rolnym. Tym samym skarżący nie spełniał wszystkich przesłanek pozwalających na przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jako, że nie można było przyjąć, że zaprzestał on pracy w gospodarstwie rolnym. Kolegium podkreśliło, że nie można dla potrzeb jednego postępowania zaprzestać pracy w gospodarstwie rolnym (postępowanie o ustalenie prawa o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), natomiast dla innych potrzeb (w celu uzyskania ubezpieczeniu w KRUS), pracować w gospodarstwie rolnym. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wniósł też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżący zarzucił decyzji Kolegium naruszenie prawa materialnego: 1. przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu skarżący powołując się na orzecznictw sądów administracyjnych podał, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub pracy zarobkowej, która nie musi być opieka całodobową. Skarżący podał też, że złożył pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym. Organy nie kwestionowały tego oświadczenia i nie przedstawiły żadnego dowodu obalającego jego prawdziwość, tj. by skarżący faktycznie prowadził gospodarstwo rolne. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie była zasadna ponieważ skarżący nie wykazał, aby rzeczywiście zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym jako domownik z uwagi na konieczność opiekowania się niepełnosprawną matką. W ocenie Sądu istotny w analizowanym stanie faktycznym był sposób interpretacji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a sytuacją osobistą i rodzinną skarżącego. Na wstępie Sąd podkreśla, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane wyłącznie za sam fakt roztaczania przez opiekuna troski nad bliską osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ta bowiem troska dziecka o niepełnosprawnego (schorowanego) rodzica wynika z prawnego i moralnego obowiązku. Jak zaś wynika z cytowanego przepisu, przesłanką przyznania analizowanego świadczenia jest faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacja z zatrudnienia), a powodem tego stanu rzeczy ma być właśnie konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem bliskiej rodziny. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu (por. wyrok NSA z 19 maja 2021 r., I OSK 226/21). Opieka przy tym, o jakiej mowa w cytowanej regulacji, aby mogła być uznana za czynnik sprawczy pasywności zawodowej opiekuna, winna być ciągła i stała. Szczegółowe rozważania dotyczące systemu przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych z odwołaniem się do orzecznictwa i poglądów doktryny zostały zawarte przedstawione w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 9 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1048/22. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w całości poglądy te podziela i uznaje za swoje. Dla potrzeb rozstrzyganej sprawy należałoby jedynie powtórzyć, że zasada subsydiarności, na której oparte jest przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej przewiduje, że instytucje pomocy społecznej mają zastosowanie wówczas, gdy jednostka nie jest w stanie pokonać trudnej sytuacji życiowej, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna ma bowiem charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (por. wyroki WSA w Krakowie: z 10 października 2022 r., III SA/Kr 699/22, z 12 września 2022 r., III SA/Kr 335/2, z 26 września 2022 r., III SA/Kr 615/22). Zgodnie z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Już więc sam cytowany wyżej przepis Konstytucji RP pozwala przyjąć, że rolą Państwa nie jest wspieranie wszystkich, bez wyjątku, rodzin, i to w taki sam sposób, lecz powołana norma uprawnia do określenia wsparcia Państwa skierowanego względem tych jedynie rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna". To bowiem właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy (tak NSA w uchwale z 14 grudnia 2022 r., I OPS 2/22). Nie sposób przy tym w ogóle ustalać powyższego aspektu sprawy (sytuacji rodziny wymagającej pomocy), z całkowitym pominięciem możliwości uzyskania - przez osobę potrzebującą opieki - świadczeń alimentacyjnych od osób ustawowo zobowiązanych do ich ponoszenia. Stąd też i z tego względu, kwestia oceny, czy istnieją przeszkody do wywiązania się określonych osób z obciążającego je względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego, jawi się jako mająca istotne znaczenie prawne dla dalszej analizy tej sprawy. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w podobnej sprawie (wyrok z 12 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1004/22) ocena, czy istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku bowiem osób zobowiązanych w różnym stopniu, możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego została jednoznacznie określona w art. 17 ust. 4 u.ś.r. i potwierdzona uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r. , I OPS 2/22. Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że jest to świadczenie z zakresu pomocy społecznej, a zatem jego przyznanie powinno uwzględniać zasadę subsydiarności, w świetle której Państwo powinno pomagać tam, gdzie jednostka nie może poradzić sobie sama. Równocześnie, interpretacja przepisów u.ś.r. wymaga odwołania do wyrażonej w Konstytucji RP zasady wspierania rodzin, które znajdują się trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji). W ocenie Sądu, pomoc Państwa powinna być stosowana tam, gdzie jednostka (rodzina) nie jest w stanie poradzić sobie samodzielnie. Naczelny Sąd Administracyjny w ww. uchwale z 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22 wskazał, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób, to ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone m. in. w u.ś.r. W ocenie Sądu, brak uwzględnienia przy ocenie konieczności rezygnacji lub powstrzymania się z zatrudnienia przez skarżącego przepisów o obowiązku alimentacyjnym, prowadziłby do naruszenia przepisów k.r.o. i niedopuszczalnego modyfikowania przepisów określających obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, a w rezultacie do nieprzewidzianego ustawą zwolnienia pozostałych zobowiązanych z obowiązków alimentacyjnych względem matki. W rozpatrywanej sprawie matka skarżącego ma jeszcze troje dzieci. Istotne jest przy tym, że skarżący właściwie przyznawał, że od 2016 r. korzysta jedynie z opłacania przez brata składki na KRUS jako formy pomocy (k. 99 akt administracyjnych); z drugiej strony nie wykazał, aby rzeczywiście nie był w stanie uzyskać pomocy finansowej od rodzeństwa, skoro postanowił zaopiekować się niepełnosprawną matką. Świadczenia pielęgnacyjne, przyznawane jest z powodu niemożności wykonywania w ogóle pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. W skardze odwołano się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 1 kwietnia 2022 r., III SA/Gd 1190/21 dotyczącego zasadniczo posiadacza gospodarstwa rolnego. W tym kontekście orzekający Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku podkreślał, że poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w tym zakresie nie może zostać zastąpione stwierdzeniem, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. W rozpatrywanej natomiast sprawie skarżący nie był posiadaczem gospodarstwa rolnego, a jedynie pracował w gospodarstwie rolnym swojej bratowej – nie uprawdopodobnił przy tym dlaczego pozostający w tym samym gospodarstwie starszy brat (P. B. ) jak i dotychczas pomagająca w czynnościach higienicznych niepełnosprawnej matki – siostra A. G. – nie byli w stanie wspomóc go nadal chociażby w ten sposób, aby mógł pracować w ograniczonym zakresie. Siostra razem z dorosłymi dziećmi nadal mieszkała w tym samym domu (k. 28 akt administracyjnych) – nie wiadomo wiec dlaczego niemożliwa była tego typu organizacja czasu, aby cięższe obowiązki wykonywał syn, a lżejsze (nie wymagające siły fizycznej) córka. Podkreślić przy tym należy, że charakter pracy w gospodarstwie rolnym cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę. Powyższe, umożliwia więc, przy odpowiedniej organizacji dnia pracy, wygospodarowanie czasu, potrzebnego na konieczne względem matki czynności opiekuńcze, przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej. Ponadto zwrócić trzeba uwagę, że okoliczności sprawy nie wskazują, aby - z uwagi na potrzebę sprawowania czynności opiekuńczych względem matki - skarżący nie mógł, choćby w mniejszym niż dotychczas stopniu i zakresie, w dalszym ciągu wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym swojej bratowej. Z tych to powodów Sąd uznał zarzut naruszenia art. 17 ust.1 u.ś.r. za nieusprawiedliwiony i skargę oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a.