III SA/Kr 1428/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie WSA Ewa Michna (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 marca 2023 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 4 lipca 2022 r., nr SKO-NP-4115-285/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. Decyzją z 28 kwietnia 2022 r., znak: OPS.5231-ŚP-1105//2021 Burmistrz Starego Sącza odmówił R. M. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką Z. W. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2140) - dalej: "u.ś.r.", gdyż matka skarżącej została zaliczona do osób niepełnosprawnych w znacznym stopniu w wieku 76 lat. Nadto zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie miał charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał wnioskodawczynię do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, gdyż opieka nad matką mogła być dzielona pomiędzy pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji. W odwołaniu skarżąca zarzuciła organowi nieprawidłowe zastosowanie art. art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust.1 Konstytucji RP. Nadto skarżąca podniosła zarzut naruszenia: art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. oraz art. 6, art.8, art.9, art.77 § 1, art.7 w zw. z art. 80 K.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, decyzją z 4 lipca 2022 r., znak: SKO-NP-4115-285/22 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium wskazało, że decyzja organu I instancji, mimo dokonania przez ten organ błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2104 r., sygn. K 38/13, odpowiada jednak prawu, gdyż rezygnacja przez skarżącą z pracy nie pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym ze sprawowaną opieką, ze względu na zakres sprawowanej opieki oraz możliwość współdzielenie jej z rodzeństwem. Organ ustalił, że matka skarżącej, ur. [...] r. orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Nowym Sączu z 15 lipca 2010 r., została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, ze wskazaniem, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności istnieje od 15 lipca 2010 r. W oparciu o wywiad środowiskowy oraz oświadczenia skarżącej organ ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą całodobowej opieki. Organ ustalił, że skarżąca faktycznie opiekuje się matką. Ustalił również, że skarżąca nie pracowała zawodowo, gdyż po wyjściu za mąż mieszkała z mężem i dziećmi oraz pracowała na gospodarstwie rolnym. Po otrzymaniu separacji z mężem zamieszkała w domu rodzinnym z matką i wówczas była zarejestrowana w urzędzie pracy. Gdy stan zdrowia matki zaczął się pogarszać skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawną matką. Od tego czasu nie poszukiwała i nie podejmowała pracy ze względu na sprawowaną nad matką opiekę. Organ wskazał, że matka skarżącej choruje na cukrzycę, nadciśnienie, na serce, ma zaniki pamięci, niedosłuch jednego ucha, lecz aparatu nie nosi, nie widzi na jedno oko, które wymaga zabiegu, jest pampersowana, porusza się samodzielnie w obrębie domu, natomiast poza domem towarzyszy jej skarżąca. Skarżąca wobec matki wykonuje czynności dnia codziennego, tj. przygotowuje śniadanie, które matka spożywa samodzielnie przy stole, po śniadaniu sprząta, pierze, idzie do sklepu na zakupy, potem przygotowuje obiad, w tym czasie matka leży lub chodzi po domu, słucha radia, telewizji, modli się, rozmawia ze skarżącą. Następnie skarżąca podaje obiad, później matka skarżącej leży lub chodzi do domu. Gdy sprzyja pogoda skarżąca wraz z matką idą na spacer. Skarżąca robi podwieczorek a następnie robi kolację, po której podaje matce leki, Matka zażywa leki dwa razy dziennie - po śniadaniu i kolacji. Skarżąca mierzy też matce ciśnienie, cukier, gdy zachodzi konieczność zamawia wizyty lekarskie. Wszystkie wskazane w wywiadzie czynności dnia codziennego i przy opiece nad matką zajmują skarżącej cały dzień. Skarżąca nie posiada własnych świadczeń z ZUS czy KRUS, jedynym jej źródłem utrzymania jest zasiłek dla opiekuna wysokości 620 zł. Ponadto ustalono, że oprócz skarżącej osobami zobowiązanymi do alimentacji wobec matki są jej dzieci: B. F., która zamieszkuje wraz z mężem i synem w domu rodzinnym, w którym również mieszka skarżąca i matka. Ww. ma do dyspozycji jedno piętro budynku, nie pracuje i jest na utrzymaniu męża. Jeżeli zachodzi konieczność pomaga w opiece nad matką, a czynności które wykonuje to mierzenie ciśnienia, mierzenie cukru, czasami robienie zakupów, załatwianie recept dla matki, pomoc przy większym sprzątaniu. Oświadczyła, że w razie, gdyby skarżąca nie mogła opiekować się matką może pomóc w opiece; G. K., prowadzi gospodarstwo rolne, posiada swoją rodzinę i nie jest w stanie opiekować się matką; M. P., zam. w S., nie pracuje jest na utrzymaniu męża, który jest na emeryturze; M. P. podejmuje prace dorywcze, bardzo rzadko odwiedza matkę; U. D. zam. w S. obecnie przebywa za granicą; W. W. zam. w S., prowadzi własną działalność gospodarczą, nie ma czasu odwiedzać matki; T. W. nie żyje. W ocenie Kolegium, z poczynionych ustaleń faktycznych sprawie nie można wnioskować, aby faktyczny zakres opieki jaki wykonuje skarżącej względem matki uniemożliwiał jej podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Nie sposób przyjąć, iż odwołująca stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad matką, zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ma być trwała. Przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, robienie zakupów, dawkowanie lekarstw, zapewnienie dostępu do usług medycznych oraz innych instytucji - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką, np. nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo, czy prowadzący gospodarstwo rolne. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach. Ponadto matka skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą, porusza się samodzielnie i jest osobą kontaktową. Ponadto w tym samym domu co skarżąca i jej matka mieszka również wraz ze swoją rodziną druga córka, która nie pracuje i pomaga w opiece nad matką. Nadto zobowiązanymi do alimentacji względem niepełnosprawnej są również jej pozostałe dzieci. Natomiast obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, wniosła też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżąca zarzuciła naruszenia przepisów, tj. : 1. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z nich mimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek; 2. art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r. przez: – zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką; – zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej, i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczonej przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; – art. 6, art.8, art.9, art.77 § 1, art.7 w zw. z art. 80 K.p.a. przez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy, przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z wnioskiem przez córkę osoby wymagającej opieki, pomimo posiadania innych dzieci, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w spawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego ingresu strony. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że ustawodawca w u.ś.r. wprowadził tzw. gradację kręgu zobowiązanych do alimentacji. Tymczasem organ niezasadnie zawęził rozumienie art. 17 u.ś.r. wskazując w sposób "lakoniczny i w oderwaniu od przepisów u.ś.r.", że oprócz skarżącej zobowiązanymi do alimentacji jest również jej rodzeństwo. Skarżąca podniosła, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego osobiście zapewniając stałą i długatrwałą opiekę i pomoc, i jednocześnie z tego powodu zaprzestają aktywności zawodowe. Wskazała też, że opieka nad matką zajmuje jej znaczną część dnia. Powołując się na liczne orzeczenia sądów administracyjnych podniosła, że organ odwoławczy nie wziął również pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy, co w niniejszej sprawie zachodzi. Natomiast organy przyznające świadczenie pielęgnacyjne nie są władne do tworzenia dodatkowych warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pod pojęciem "sprawowania opieki" użytym w art. 17 u.ś.r. nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Pielęgnacja w sensie medycznym i higienicznym nie wyczerpuje bynajmniej treści tego pojęcia. Także wyręczenie matki od jej normalnych, codziennych obowiązków rodzinnych i życiowych, którym nie może sprostać z uwagi na swą niepełnosprawność, stanowi przejaw opieki nad nią. Warunek całodobowej opieki jest bowiem związany w sposób konieczny z osobami niezdolnymi do samodzielnej egzystencji, o więc z takimi osobami, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Nadto zastosowanie przez Organ wyłącznie wykładni gramatycznej doprowadziło do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest rażąco niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne i niweczące ratio legis ustawy o świadczeniach rodzinnych. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentacja zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie ponieważ organ dokonał prawidłowej oceny, że w sytuacji skarżącej nie zaistniała konieczność powstrzymania się od podjęcia zatrudnienia ze względu na opiekę nad niepełnosprawną matką z uwagi na zakres czynności opiekuńczych oraz możliwość uzyskiwania pomocy od pozostałych członków rodziny zobowiązanych w tym samym stopniu do alimentacji matki co skarżąca. Poniżej w części prawnych rozważań zostały powtórzone poglądy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wyrażane w analogicznych stanach faktycznych i prawnych. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje, art. 17 u.ś.r. w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie, a przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sąd podziela stanowisko skarżącej, że organ l instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), jednak błąd ten dostrzegł organ II instancji, podkreślając - z czym Sąd się w pełni zgadza, że powyższe rozważania prawne jakkolwiek wskazują na błędną interpretację przepisów prawa przez organ l instancji, to jednak nie powodują, na konieczność eliminacji tej decyzji z obrotu prawnego. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że organ prawidłowo ustalił, że z materiału dowodowego sprawy w żaden sposób nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżąca wymieniła czynności opiekuńcze jako: przygotowanie śniadanie, które matka spożywała samodzielnie przy stole; po śniadaniu sprzątanie, pranie, wyjście do sklepu na zakupy; potem przygotowanie obiadu. W tym czasie, czyli pod nieobecność skarżącej - matka leży lub chodzi po domu, słucha radia, telewizji, modli się. Następnie skarżąca podaje obiad, później matka skarżącej leży lub chodzi do domu. Gdy sprzyja pogoda skarżąca wraz z matką idą na spacer. W ocenie Sądu słusznie organ odwoławczy uznał, że w istocie są to czynności życia codziennego mające związek z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego i jako takie nie są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Istotne jest również to, że z ustaleń pracownika socjalnego wynikało, że siostra skarżącej, a mieszkająca w tym samym domu rodzinnym, wspomagała ją w czynnościach opiekuńczych. Okoliczności te nie zostały zakwestionowane przez skarżącą reprezentowaną od samego początku przez profesjonalną pełnomocniczkę. W ocenie Sądu z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Zdaniem Sądu, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia nie istnieje taki związek. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, ale nie sposób przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje, opiekując się matką, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym bardziej, że faktycznie może liczyć na pomoc siostry, niepracującej zawodowo i mieszkającej w tym samym domu. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Nawet w wniesionej skardze nie zostały uprawdopodobnione jakiekolwiek okoliczności, które mogłyby uzasadniać obiektywne przesłanki braku wsparcia siostry skarżącej w sprawowaniu opieki nad matką. Z tych to powodów Sąd uznał za niezasadne zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz zarzuty naruszenia art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.