III SA/Kr 1451/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 marca 2022 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i zobowiązanie do ich zwrotu stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 17 sierpnia 2021 r. nr [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 pkt 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111, dalej jako: "u.ś.r.") oraz 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) po rozpatrzeniu odwołania skarżącej J. K. utrzymało w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] 2021 r., znak spraw: [...] w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i zobowiązanie do ich zwrotu. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym: W dniu 8 września 2011 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na dzieci K. K. i M. K. Po rozpoznaniu przedmiotowego wniosku Wójt Gminy decyzją z dnia [...] 2011 r. znak: [...] przyznał skarżącej świadczenie rodzinne. W związku z ustaleniem przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej, że w niniejszej sprawie znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] 2015 r. stwierdziło nieważność decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2011 r. Następnie Wojewoda decyzją z dnia [...] 2019 r. [...] odmówił skarżącej prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami za okres od 1 listopada 2011 r. do 30 października 2012 r na ww. dzieci. Organ ustalił, że świadczenie do którego odmówiono skarżącej prawa, zostało wcześniej wypłacone, w oparciu o ww. decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2011 r., która została wyeliminowana z obrotu prawnego. W związku z powyższym Wojewoda decyzją z dnia [...] 2021 r. znak: [...] ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Wójta Gminy z dnia [...] 2011 r. w kwocie 5.996,00 zł za okres od 1 listopada 2011 r. do 30 września 2012 r. oraz ustalił zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 listopada 2011 r. do 31 października 2012 r. poprzez stwierdzenie, że zwrotu należy dokonać poprzez wpłatę na rachunek bankowy Ośrodka Pomocy Społecznej. W motywach rozstrzygnięcia Wojewoda streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie. W ocenie organu świadczenia rodzinne które zostały wypłacone w okresie od 1 listopada 2011 r. do 30 września 2012 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. i jednocześnie zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej kwocie 5.996,00 zł. Organ wyjaśnił także zasady naliczania odsetek ustawowych oraz obliczono wysokość odsetek. Od wyżej opisanej decyzji odwołanie złożyła skarżąca. W uzasadnieniu odwołania skarżąca przedstawiła przebieg historyczny sprawy dotyczącej wypłaconych jej zasiłków rodzinnych na ww. dzieci z dodatkami, w odniesieniu do których orzeczono przedmiotową decyzją Wojewody, że są to nienależnie pobrane świadczenia. Skarżąca wyraziła niezadowolenie z ww. decyzji. Wyjaśniła jednocześnie, że wpłaciła na konto OSP kwotę należności głównej, jednakże, niezgodnie z jej wolą zaliczono tę kwotę na rzecz odsetek obliczonych w sprawie. Wyjaśniła też, że wniosła do Wojewody o umorzenie odsetek, z uwagi na trudną sytuację rodzinną i życiową. Podniosła też, że w okresie pracy jej męża za granicą, we Francji, nie pobierali żadnych świadczeń, pomimo, że mąż się o to ubiegał. Skarżąca wniosła o anulowanie zasądzonych odsetek. Opisaną we wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 23a ust. 5 u.ś.r. w przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa w ust. 2 (tj. w przypadku przebywania osoby uprawnionej do świadczeń rodzinnych lub członka rodziny tej osoby w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenia rodzinne lub po dniu jej wydania poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, o którym mowa w ust. l, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego), ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenia rodzinne za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie, o którym mowa w ust. 1, w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji przepisów systemów zabezpieczenia społecznego Wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Organ odwoławczy w motywach rozstrzygnięcia wskazał, że Wojewoda prawidłowo orzekł o ustaleniu wysokości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Wójta Gminy z dnia [...] 2011 r. w kwocie 5.996,00 zł za okres od 1 listopada 2011 r. do 30 września 2012 r. Prawidłowo też organ określił ogólne zasady zwrotu świadczenia. Kolegium wyjaśniło, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 3 u.ś.r. wymagane jest spełnienie dwóch zasadniczych przesłanek: po pierwsze - zachodzi przypadek, o którym mowa w art. 23a ust. 5 u.ś.r. wypłacenia świadczenia, po drugie - została wydana decyzja o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. W konsekwencji w oparciu o zebrany materiał dowody Kolegium stwierdziło, że zasadne i konieczne jest orzeczenie w zakresie nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 listopada 2011 r. do 30 września 2012 r wobec spełniania przesłanek z art. 30 ust 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych w wysokości 5.996,00 zł wraz należnymi odsetkami za opóźnienie. Organ odwoławczy podkreślił, że czynności obliczenia odsetek organ dokonał w oparciu o treść art. 30 ust. 8 ustawy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Przy czym organ zwrócił uwagę, że w przepisach ustawy nie ma podstawy prawnej do wydania decyzji orzekającej o przypisaniu do zwrotu kwoty odsetek od nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Czynność zaliczenia uiszczonej sumy pieniędzy do kwoty należności głównej bądź odsetek to czynność materialno-techniczna wykonywana w trakcie postępowania egzekucyjnego. Podnoszone w odwołaniu od przedmiotowej decyzji zarzuty dot. czynności egzekucyjnej, zaliczenia uiszczonej przez skarżącej wpłaty częściowo na rzecz odsetek i częściowo na poczet należności głównej, nie mogą odnieść skutku w niniejszym postępowaniu. Kolegium nie jest władne w niniejszym postępowaniu wywołanym wniesieniem odwołania, oceniać prawidłowości podjętych czynności egzekucyjnych. Odnosząc się do podnoszonej przez skarżącą jej trudnej sytuacji finansowej, Kolegium wyjaśniło, że na podstawie przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jest to jednak postępowanie odrębne. O ile skarżąca znajduje się w sytuacji uzasadniającej złożenie tegoż wniosku, może skorzystać z ww. uprawnienia, kierując podanie do organu I instancji. Jak wynika z oświadczenia skarżącej, skorzystała z tego uprawnienia. W przedmiocie umorzenia odsetek, właściwy pozostaje jednak Wojewoda. Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się skarżąca i wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to: - niewłaściwą wykładnię i nie zastosowanie przepisu prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2b u.ś.r. polegającym na niewłaściwym zastosowaniu tego przepisu i naliczeniu odsetek ustawowych od daty wypłacenia nienależnie pobranego świadczenia; 2. naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to: - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez zaniechanie wszechstronnego i dokładnego rozpoznania wszystkich istotnych w sprawie okoliczności bez rozważenia całokształtu okoliczności sprawy skutkujące tym iż organ wydał wadliwą decyzje; - art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez zaniechanie sporządzenia uzasadnienia faktycznego rozstrzygnięcia, w zakresie odnoszącym się do powodów nienależnie pobranego świadczenia, okoliczności dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oraz faktu naliczania odsetek ustawowych i okresu ich naliczania; 3. błąd w ustaleniach faktycznych - polegających na nieprawidłowym przyjęciu iż skarżąca od daty wypłacenia świadczenia jest zobowiązana zwrócić nienależne świadczenie i w związku z tym od tej daty jest obowiązana zapłacić odsetki, podczas gdy obowiązek zwrotu powstał dopiero z chwilą wznowienia postępowania i wydania decyzji ustalającej zwrot i w konsekwencji od tej daty mogłyby być naliczane odsetki ustawowej - polegający na nie uwzględnieniu iż bezpośrednio po otrzymaniu decyzji [...] 2021 roku skarżąca zapłaciła całość należności głównej. Niezasadnie obciążono ją odsetkami ustawowymi, podczas gdy to nie z jej winy ale z uwagi na opieszałość organów decyzja eliminująca decyzje przyznającą świadczenie i ustalająca wysokość kwoty do zwrotu została ustalona dopiero w 2021 roku. Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji Wojewody oraz umorzenie postępowania lub ewentualnie przekazania sprawy o ponowne rozpoznania organowi I instancji. W uzasadnieniu skargi, skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Na wstępie wskazać trzeba, że niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym, w składzie trzech sędziów, w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 z późn. zm.), ze względu na konieczność jej rozpoznania, a także uwzględniając aktualną sytuację epidemiczną, jak również brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do stwierdzania jej nieważności, albowiem została ona wydana z naruszeniem przepisów właściwości. Zgodnie z art. 127 § 2 k.p.a. właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody, na podstawie art. 17 pkt 2 k.p.a., jest właściwy w sprawie minister. Wprawdzie art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r. poz. 1428 z późn. zm., dalej "ustawa zmieniająca") stanowi, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze - ale przedmiotowa sprawa nie jest objęta hipotezą tego przepisu (a zatem ma tu zastosowanie reguła ogólna wynikająca z art. 17 pkt 2 i art. 127 § 2 k.p.a.). Przedmiotowa sprawa nie dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych - nie jest sprawą "z wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych". "Postępowanie dotyczące uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych i nakazujące ich zwrot (...) jest innym postępowaniem niż to, które dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, a zatem organem właściwym do rozpoznania przedmiotowego odwołania jest Minister Rodziny i Polityki Społecznej" (zob. postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., I OW 115/20, CBOSA; por. też postanowienie NSA z dnia 14 lipca 2020 r., I OW 25/20, COBSA; postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., I OW 120/20, CBOSA, wyrok WSA w Krakowie z 28.01.2022 r., III SA/Kr 1205/21, LEX nr 3306906.). Jak wyjaśnił na tle podobnej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie (wyrok z dnia 10 sierpnia 2021 r., II SA/Rz 840/21, CBOSA) oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (wyrok z dnia 28 stycznia 2022 r., III SA/Kr 1205/21, LEX nr 3306906.): Kolegium powinno zastosować art. 65 k.p.a., zgodnie z którym, jeżeli organ administracji publicznej, do którego zostało wniesione podanie jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie, a podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Należy także zauważyć, że skoro organ II instancji już na etapie otrzymania odwołania, powinien był dokładnie rozważyć swoją właściwość, mając na uwadze zasadę praworządności określoną w art. 6 k.p.a. (...), to wniesienie odwołania do organu niewłaściwego, nie może powodować dla skarżącej negatywnych konsekwencji, zwłaszcza z uwagi na błędne pouczenie. Oznacza to, że Kolegium jako organ niewłaściwy w niniejszej sprawie powinno przekazać odwołanie skarżącej organowi właściwemu - Ministrowi Rodziny i Polityki Społecznej. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.), toteż Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji wyroku.