III SA/Kr 1491/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Bociąga Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki WSA Barbara Pasternak (spr.) Protokolant Aleksandra Grabiec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2018 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 października 2017 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji w zakresie ustalenia terminu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, II. w pozostałym zakresie skargę oddala. Decyzją z dnia [...] 2017 r. ([...]) na podstawie art. 104, 107 kpa oraz art. 1 ust. 1 pkt 1-3, art. 2 pkt 10, art. 12 ust. 1, 2, art. 19 ust. 1, art. 23, 24, 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489), a także zarządzenia nr [...] Burmistrza Gminy z dnia 8 sierpnia 2008 r. w sprawie upoważnienia pracownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej do prowadzenia postępowania w sprawach świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a także do wydawania w tych sprawach decyzji: 1. Uznał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz osoby uprawnionej: K. C. w okresie od 2014-10-01 do 2015-09-30 w łącznej wysokości: 5500,00 zł (słownie: pięć tysięcy złotych 00/100) są świadczeniami nienależnie pobranymi, 2. Zobowiązał do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 5500,00 zł oraz odsetek ustawowych za opóźnienie, 3. Podał, że zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz odsetek ustawowych za opóźnienie należy dokonać na wskazany numer rachunku, w terminie 7 dni od daty kiedy decyzja stanie się ostateczna. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że decyzją nr [...] z dnia 2 października 2014 r. przyznano A. C. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej K. C. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. Świadczenia zostały wypłacone zgodnie z decyzją. W dniu 9 marca 2017 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym poinformował organ I instancji, iż w okresie od października 2014 r. do września 2015 r. dłużnik alimentacyjny przekazał A. C. bezpośrednio łączną kwotę 5.500,00 zł tytułem alimentów. Powyższe wynika ze złożonego przez A. C. do Komornika Sądowego oświadczenia o wysokościach kwot przekazywanych jej bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego. Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie art. 2 pkt 7d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów świadczenie wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Od powyższej decyzji, w ustawowym terminie A. C. złożyła odwołanie podnosząc, iż organ I instancji nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego, a jedynie bezkrytycznie oparł się na przesłanej kserokopii jej oświadczenia złożonego u Komornika. Decyzją z dnia 2 października 2017 r. ([...]) na podstawie art. 2 pkt 7 d i art. 23 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489) oraz art. 138 §1 pkt 1 kpa w zw. z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podał, co następuje: Bezspornym w sprawie jest, iż decyzją z dnia 2 października 2014 r. nr [...] organ I instancji przyznał małol. K. C. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Bezspornym jest również, iż wyrokiem zaocznym z dnia 30 września 2012r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy zasądził na rzecz K. C., noszącego wówczas nazwisko W., od jego ojca J. W. alimenty w kwocie 600 zł miesięcznie płatne do rąk matki A. C. (wówczas W.) oraz na rzecz A. C. kwotę 600 zł miesięcznie tytułem przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny (pkt I i III wyroku). Punkt I tegoż wyroku został zastąpiony punktem IV wyroku Sądu Okręgowego z dnia 26 marca 2013 r. sygn. akt [...], którym zasądzono na rzecz K. C. od jego ojca J. W. alimenty w kwocie 600 zł miesięcznie zgodnie z treścią punktu I cyt. powyżej wyroku Sądu Rejonowego. Tymże wyrokiem orzeczono także rozwód małżeństwa i A. C. i J. W. Wyrok ten stał się prawomocny w kwietniu 2013 r., a skutkiem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego było wygaśnięcie punktu III cyt. powyżej wyroku Sądu Rejonowego. Stosownie bowiem do Uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r. III CZP 39/11 z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny (art. 27 k.r.o.) wygasa. Jednakże za okres do lipca 2012 r. co najmniej do kwietnia 2013 r. należna A. C. z tytułu zasądzonego na jej rzecz świadczenia wyniosła 6.000 zł (10 miesięcy x 600 zł). Nadto bezspornym jest, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane wyżej opisaną decyzją zostały A. C. wypłacone. Co więcej, A. C. potwierdziła, iż w dniu 7 października 2016 r. złożyła u Komornika Sądowego oświadczenie o otrzymywanych kwotach alimentów bezpośrednio do jej rąk od dłużnika alimentacyjnego tj. J. W. wraz z miesięcznym wykazem otrzymywanych kwot, jednakże wpłaty te traktowała jako zasądzone na jej rzecz wyrokiem Sądu Rejonowego alimenty a nie alimenty zasądzone na rzecz syna (protokół z przesłuchania strony z dnia 20.09.2017 r.). Nadto z przedłożonego oświadczenia wynika, iż w okresie zasiłkowym 2012/2013 A. C. otrzymała bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego kwotę 3.290 zł, zatem do zapłaty na jej rzecz pozostała kwota 2.710 zł (kwoty, które pozyskała A. C. w 2012 r. można zaliczyć na poczet alimentów należnych synowi, gdyż w tym czasie A. C. nie pobierała świadczeń z funduszu alimentacyjnego). Z powyższego wynika, że w przedmiotowej sprawie doszło do nienależnego pobrania świadczeń przez A. C. w okresie od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. w łącznej kwocie 5.500 zł. Kwoty otrzymywane bezpośrednio od dłużnika w okresie zasiłkowym 2012/2013 i od października 2013 r. do stycznia 2014 r. oraz częściowo w marcu 2014 r. zaliczyć należy na poczet należnych świadczeń A. C. i wyczerpują one kwotę 6.000 zł wynikającą z cyt. wyżej wyroku Sądu Rejonowego, który wygasł w kwietniu 2014 r. Zatem w okresie zasiłkowym 2014/2015 A. C. pobierała jednocześnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane synowi oraz bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego część zasądzonych alimentów. Została zatem spełniona przesłanka, o której mowa w art. 2 pkt 7d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, to znaczy osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty. Ustalono bowiem, że iż od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r. dłużnik alimentacyjny bezpośrednio do rąk A. C. wpłacił kwotę 5.500 zł, w kolejnych miesiącach wpłaty wynosiły po 500 zł (za wyjątkiem maja 2015 r., w którym to miesiącu dłużnik nie dokonał żadnej wpłaty), a zatem do zwrotu pozostała kwota 5.500 zł (po 500 zł za każdy miesiąc z wyjątkiem maja 2015 r.). Na powyższą decyzję A. C. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, podnosząc, że podczas przesłuchania w Kolegium Odwoławczym w dniu 20 września 2017 r. nie zostały uwzględnione wszystkie okoliczności, a w szczególności, to że przysługiwały jej zaległe kwoty alimentacyjne od J. W. zasądzone na rzecz syna. Skarżąca podniosła również, że pobrane świadczenia na pewno nie są świadczeniami nienależnymi. Podała, że zobowiązanym do alimentacji jest J. W., a nie K. C., ani A. C., dlatego też ewentualny zwrot świadczenia do Budżetu Państwa winien ciążyć na dłużniku alimentacyjnym. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2016.718 ze zm.), dalej ppsa, sądy administracyjne powołane są do kontroli działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ppsa. Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) ppsa.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt.1 lit. c) ppsa). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 kpa, sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 ppsa), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie z przywołanymi wyżej zasadami, należało uznać, że zaskarżona decyzja jest w części wadliwa, aczkolwiek z przyczyn odmiennych niż wskazane w skardze. Na wstępie wskazać należy, że materialnoprawną podstawę opisanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W myśl reguły intertemporalnej wyrażonej w art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r., Nr 205, poz. 1212), sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Co istotne, przepis art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011 r., Nr 205, poz. 1212) nie został uchylony mocą ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1302). W niniejszej sprawie prawo do świadczeń powstało po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. (to jest po dniu 1 stycznia 2012 r.), a więc stosować należało aktualny stan prawny. Zgodnie z przepisem art. 2 pkt 7 d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Dokonując wykładni powyższych przepisów należy mieć na uwadze, iż do 1 stycznia 2012 r. ustawodawca nie precyzował, czy użyte w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" obejmuje jakiekolwiek alimenty, czy tylko alimenty bieżące. Spowodowało to niejednolitą praktykę stosowania tego przepisu, niejednolite było także orzecznictwo sądowoadministracyjne. Rozbieżności w interpretacji art. 2 pkt 7 lit. d ustawy wyeliminowała jego nowelizacja, wprowadzona przez art. 2 pkt 2 lit. b) tiret pierwszy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Z uzasadnienia projektu tej ustawy wynika, że celem nowelizacji art. 2 pkt 7 lit. d było właśnie ujednolicenie praktyki w tym zakresie, gdyż część organów, kierując się wybranym orzecznictwem sądów administracyjnych, ustalała nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego jedynie w przypadku otrzymania bieżących świadczeń alimentacyjnych. W stanie prawnym znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, przepis art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, wyraźnie już obejmował swym zakresem sytuację, gdy osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 zaległe lub bieżące alimenty. Redakcja tego przepisu nie pozostawia obecnie wątpliwości, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje również alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. Z kolei osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela - o czym, co należy podkreślić skarżąca w sposób wyraźny została pouczona w decyzji przyznającej świadczenie. W czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem art. 28 ustawy, który przewiduje, iż środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela. W świetle powyższego, argumentacja skarżącej, iż pobierane kwoty przeznaczane były na uzupełnienie zaległości finansowych z tytułu zasądzonych alimentów od J. W. na rzecz syna K. C. nie znajduje uzasadnienia. Ustalono bowiem – czemu nie przeczy skarżąca, że od dnia 1 października 2014 r. do dnia 30 września 2015 r. dłużnik alimentacyjny bezpośrednio do rąk A. C. wpłacił kwotę 5.500 zł, w kolejnych miesiącach wpłaty wynosiły po 500 zł (za wyjątkiem maja 2015 r., w którym to miesiącu dłużnik nie dokonał żadnej wpłaty). W tym samym czasie skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej – syna K. C. Na uwzględnienie nie zasługuje również argumentacja skarżącej, że ewentualny zwrot świadczenia do Budżetu Państwa winien ciążyć na dłużniku alimentacyjnym. Zgodnie bowiem z przepisem art. 23 ustawy, to osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu. Osobą pobierającą nienależnie świadczenie w rozumieniu tego przepisu jest osoba, której organ faktycznie świadczenie to przekazał, a więc - w przypadku małoletniości osoby uprawnionej - jej przedstawiciel ustawowy (por. II SA/Op 218/16). Reasumując powyższe, zdaniem Sądu organ administracji tak I jaki II instancji w sposób wyczerpujący zgromadził materiał dowodowy i w oparciu o jego analizę ustalił stan faktyczny i prawny sprawy, który nie budzi zastrzeżeń. Rzecz jednak w tym, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisu art. 23 ust. 1-2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zgodnie z którym "Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stała się ostateczna". Przepis ten nie zawiera uregulowania w zakresie terminu spłaty nienależnie pobranego świadczenia. Skoro więc organy administracji orzekając na podstawie tego przepisu zobowiązały stronę do spłaty nienależnie pobranego świadczenia w terminie 7 dni od daty, kiedy decyzja stanie się ostateczna, w tym zakresie orzekły bez podstawy prawnej, co uczyniło decyzję wadliwą i musiało skutkować wyeliminowaniem jej w tej części. W świetle przytoczonych uwag należało zarówno decyzję organu pierwszej instancji, jak i decyzję organu odwoławczego uznać za niezgodne z prawem w zakresie ustalenia terminu zwrotu nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia. Z tego powodu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.