III SA/Kr 1491/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: S WSA Renata Czeluśniak Sędziowie: S WSA Ewa Michna ASR WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 marca 2022 r. sprawy ze skargi E. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r., znak [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Zaskarżoną decyzją z dnia 30 sierpnia 2021 r., znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] 2021 r. orzekającą o: ustaleniu E. I. (dalej: "skarżąca") wysokości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Burmistrza nr [...] z dnia [...] 2011 r. w kwocie 1776 złotych za okres od 1 listopada 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. (pkt 1) oraz ustającą zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie wskazanych w punkcie 1 za okres od dnia 1.11.2011 r. do 31.04.2012 r. poprzez dokonanie zwrotu na rachunek bankowy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji (punkt 2). Podstawę prawną decyzji stanowił art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 23 a ust. 9, art. 30 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: "u.ś.r.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a."). Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia [...] 2011 r. wydaną z upoważnienia Burmistrza skarżącej zostały przyznane następujące świadczenia: dodatek rodzinny na dziecko M. I., ur. [...] 1991 r., za okres od 01.11.2011 do 31.01.2012 r. w wysokości 98 zł miesięcznie oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania w wysokości 50 zł na okres od 01.11.2011 – 31.01.2012 r.; zasiłek rodzinny na G. I., ur. [...] 1996 r. na okres od 01.11.2011 do 31.01.2012 r. w wysokości 91 zł miesięcznie oraz dodatek do zasiłku rodzinnego: z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł jednorazowo w miesiącu wrześniu 2012 r. oraz z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania w wysokości 50 zł na okres od 01.11.2011 – 31.01.2012 r.; zasiłek na dziecko J. I., ur. [...] 1997 r., okres od 01.11.2011 do 31.01.2012 r. w wysokości 91 zł miesięcznie oraz dodatek do zasiłku rodzinnego wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w wysokości 80 zł miesięcznie za okres od 01.11.2011 r. do 31.01.2012 r. oraz z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego w wysokości 100 zł jednorazowo w miesiącu wrześniu 2012 r. Pismem z dnia 29 czerwca 2015 r. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej zawiadomił Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej, że w sprawie wniosków E. I. od dnia 1 listopada 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w związku z aktywnością zawodową męża skarżącej J. I. na terenie Niemiec. W piśmie wskazano, że ustawodawstwo polskie ma zastosowanie na zasadzie pierwszeństwa. Decyzją z dnia [...] 2015 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło nieważność decyzji Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej działającego z upoważnienia Burmistrza z dnia [...] 2011 r., znak [...]. Decyzją z dnia [...] 2020 r. Wojewoda orzekł o odmowie przyznania skarżącej następujących świadczeń: zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku 5-18 lat wnioskowane na J. I. w okresach od 10.11.2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. w wysokości 91 złotych miesięcznie; dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej wnioskowane na J. I. w okresach od 1.11.2011 r. do 30.04.2012 r. w wysokości 91 zł miesięcznie; zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku 5-18 lat wnioskowanego na G. I. w okresach od 1.11.2011 r. do 30.04.2012 r. w wysokości 91 zł miesięcznie; zasiłku rodzinnego na dziecko w wieku 18-24 lata wnioskowane na M. I. w okresach od 1 listopada 2011 r. do 30.04.2012 r. w wysokości 98 zł miesięcznie; dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania wnioskowanego na M. I. w okresach od 01.11.2011 r. do 30.04.2012 r.; dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania wnioskowanego na G. I. w okresach od 01.11.2011 r. do 30.04.2012 r. w wysokości 50 zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] 2021 r. Wojewoda ustalił wysokość nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją Burmistrza nr [...] z dnia [...] 2011 r. w kwocie 1776 zł za okres od 1.11.2011 r. do 30.04.2012 r. wraz z odsetkami oraz ustalił, że zwrotu nienależnie pobranych świadczeń należy dokonać na rachunek bankowy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej po uprawomocnieniu się decyzji. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w toku czynności wyjaśniających ustalono, że mąż skarżącej wyjechał za granicę w czasie pobierania przez skarżącą świadczeń rodzinnych, a zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. osoba pobierająca świadczenia jest zobowiązana do niezwłocznego informowania o zmianach w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian, które mogą mieć wpływ na przyznanie świadczenia. Organ wskazał, że skarżąca pobrała przyznane świadczenia mimo zaistnienia okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. W odwołaniu od decyzji skarżąca wskazała, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem Wojewody. Podniosła, że nie miała świadomości, nie była pouczona o obowiązku poinformowania o wyjeździe męża za granicę. Wskazała również, że mąż nie pobierał za granicą żadnych świadczeń na dzieci. Zaskarżoną decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że stan faktyczny zaistniały w niniejszej sprawie daje podstawy do zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. Strona złożyła bowiem oświadczenie, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego, że na dziecko nie przysługuje zasiłek rodzinny za granicą, a nadto iż w przypadku wyjazdu członka rodziny za granicę, osoba pobierająca świadczenie jest zobowiązana zgłosić ten fakt organowi. Nie polegają zatem na prawdzie twierdzenia skarżącej, że nie miała świadomości, że spoczywa na niej obowiązek zawiadomienia o wyjeździe członka rodziny za granicę. Fakt przebywania męża skarżącej poza granicami był ponadto podstawą uznania, że decyzję z dnia [...] 2011 r. wydał organ niewłaściwy w sprawie i w związku z tym w trybie stwierdzenia nieważności decyzja została wyeliminowana z obrotu prawnego. Skarżąca pobierała świadczenia rodzinne mimo braku decyzji uprawniającej do ich pobierania, a zatem świadczenia te zostały nienależnie pobrane. Organ podkreślił, że skarżąca nie kwestionowała ww. decyzji w trybie odwoławczym. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wskazała, że zaskarżona decyzja zawiera sprzeczne stwierdzenia o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji oraz stwierdzające, że decyzja nie jest prawidłowa. Skarżąca podniosła, że nie może być mowy o zastosowaniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. ponieważ przepis ten dotyczy świadomego wprowadzenia w błąd organu, tymczasem skarżąca nie miała świadomości, że miała obowiązek poinformowania organu o wyjeździe męża za granicę. Skarżąca podkreśliła, że w czasie pobytu za granicą mąż nie pobierał świadczeń na dzieci. W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. Zakres kontroli sprawowanej przez sądy wynika z treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z tą regulacją, sąd rozpoznając skargę nie jest związany zarzutami, podstawą prawną ani formułowanymi przez strony wnioskami. W świetle przywołanych regulacji, sąd administracyjny dokonując kontroli rozstrzygnięć organów administracji kieruje się wyłącznie kryterium legalności, czyli zgodności z przepisami prawa materialnego i procesowego Kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona w tak określonych granicach wykazała, że została ona wydana z naruszeniem przepisów o właściwości, a zatem zachodziły podstawy do stwierdzenia jej nieważności. Zgodnie z art. 127 § 2 k.p.a. właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody, na podstawie art. 17 pkt 2 k.p.a., jest właściwy w sprawie minister. Równocześnie wskazać należy, że art. 23 ust. 2 ustawy z 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r., poz. 1428 ze zm., dalej "ustawa zmieniająca") stanowi, że w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze. Kwestia organu właściwego do rozpoznania odwołania od decyzji Wojewody w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia doprowadziła do negatywnych sporów o właściwość, które rozstrzygał Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten wskazał, że sprawa o zwrot nienależnie pobranych świadczeń nie dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, a zatem nie jest sprawą z wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych w rozumieniu art. 23 ust. 2 ustawy zmieniającej. Postępowanie dotyczące uznania za nienależnie pobrane świadczeń rodzinnych i nakazujące ich zwrot, jest innym postępowaniem niż to, które dotyczy ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, a zatem organem właściwym do rozpoznania odwołania jest Minister Rodziny i Polityki Społecznej (zob. postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., I OW 115/20, CBOSA; por. też postanowienie NSA z dnia 14 lipca 2020 r., I OW 25/20, COBSA; postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., I OW 120/20, CBOSA). W związku z faktem, że do rozpoznania odwołania od decyzji Wojewody organem właściwym jest Minister właściwy do spraw rodziny i polityki społecznej, Kolegium powinno zastosować art. 65 k.p.a., zgodnie z którym, jeżeli organ administracji publicznej, do którego zostało wniesione podanie jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie, a podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Należy także zauważyć, że skoro organ II instancji już na etapie otrzymania odwołania, powinien był dokładnie rozważyć swoją właściwość, mając na uwadze zasadę praworządności określoną w art. 6 k.p.a. (...), to wniesienie odwołania do organu niewłaściwego, nie może powodować dla skarżącej negatywnych konsekwencji, zwłaszcza z uwagi na błędne pouczenie. Oznacza to, że Kolegium jako organ niewłaściwy w niniejszej sprawie powinno przekazać odwołanie skarżącej organowi właściwemu – Ministrowi Rodziny i Polityki Społecznej (tak słusznie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 10 sierpnia 2021 r., II SA/Rz 840/21, CBOSA). Wskazać należy, że zgodnie z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości. Wydanie zatem decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, czyli przez organ niewłaściwy, obligowało Sąd do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.