III SA/Kr 1533/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mariusz Kotulski Sędziowie Sędzia WSA Hanna Knysiak - Sudyka Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 marca 2023 roku sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 1 sierpnia 2022 r., nr SKO.NP/4115/262/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Skarżąca M. P. zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem P. P., legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. z 7 lutego 2019 r., zaliczającym go do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do 28 lutego 2024 r. Decyzją Wójta Gminy G. z 13 czerwca 2022 r. znak: [...] orzeczono o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem. Na uzasadnienie decyzji odmownej podano, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, zaś współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto w ocenie organ l instancji nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Uznano, że zakres działań opiekuńczych, które wykonuje skarżącą w stosunku do swojego męża sprowadza się do pomocy w czynnościach dnia codziennego, co sprawia, że opieka nad mężem nie wymaga pełnej dyspozycyjności skarżącej. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła: 1/ błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka, 2/ naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że nie podejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Decyzją z 1 sierpnia 2022 r., nr SKO-NP/4115/262/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności stwierdzono, że małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Przywołując okoliczności faktyczne sprawy wskazano, że u męża skarżącej zdiagnozowano częstoskurcz nadkomorowy, napadowy częstoskurcz nadkomorowy, przewlekłą niewydolność serca kl. II - III NYHA, zaburzenia gospodarki lipidowej, pierwotne nadciśnienie tętnicze 2 stopnia wg ESC, otyłość prostą a ponadto nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, bezdech senny w stopniu umiarkowanym oraz zwyrodnienie kręgosłupa piersiowego. Skarżąca sprawując opiekę nad mężem wykonuje takie czynności jak: umawia wizyty lekarskie, wykupuje i podaje lekarstwa, wykonuje pomiar ciśnienia, robi zakupy, przygotowuje posiłki, pomaga w codziennej toalecie, pomaga w ćwiczeniach z uwagi na otyłość męża, wykonuje czynności porządkowe, przygotowuje opał i pali w piecu, czyta mu książki. Ustalono, że skarżąca pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad mężem jednak w aktach sprawy widnieje oświadczenie o rezygnacji z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z dniem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu odwoławczego w sprawie brak jest bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad mężem. Nie kwestionując stanu zdrowia męża i faktu sprawowania opieki nad nim przez skarżącą stwierdzono, że zakres opieki nie wpisuje się w przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podkresllono, że w treści orzeczenia Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w D. z 7 lutego 2019 r. widnieje zapis, że mąż skarżącej może wykonywać pracę w warunkach chronionych. Dodatkowo podano, że oprócz skarżącej zobowiązane alimentacyjnie względem jej męża są dwie dorosłe pracujące córki oraz dwójka jego rodzeństwa. Osoby te powinny w ocenie organu współdziałać przy opiece nad mężem skarżącej. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż dzieci skarżącej mogą partycypować w opiece nad niepełnosprawną ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Materialną podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) dalej także jako: "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 i ust. 1a cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że w kwestii stanowiska organu l instancji dotyczącego negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. słuszny jest pogląd Kolegium, że małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Przyjęcie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest nie do pogodzenia z założeniem o racjonalności ustawodawcy, gdyż niweczyłaby możliwość przyznania świadczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie, pomimo że na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Co więcej, prowadziłaby do nieakceptowanego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu który nie może sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność i który sam wymaga. Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Pozbawianie w tej sytuacji małżonka realnej możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, przez interpretację norm dopuszczającą wykluczenie go z grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy żyją bliscy krewni niepełnosprawnego współmałżonka, byłoby działaniem na szkodę rodziny jaką tworzą małżonkowie, czego nie da się zaakceptować w świetle norm konstytucyjnych. Tak zarysowany pogląd jest aktualnie ugruntowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym czego dowodem są wyroki NSA z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. I OSK 2623/12, z dnia 14 grudnia 2018 r. o sygn. I OSK 3539/18, opubl. w LEX. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął także, że w sprawie nie zaistniała przesłanka w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Skarżąca w ramach opieki nad mężem wykonuje takie czynności jak: umawia wizyty lekarskie, wykupuje i podaje lekarstwa, wykonuje pomiar ciśnienia oraz pomiar poziomu cukru, robi zakupy, przygotowuje posiłki, pomaga w codziennej toalecie, pomaga w ćwiczeniach z uwagi na otyłość męża, wykonuje czynności porządkowe, przygotowuje opał i pali w piecu, czyta mu książki. Nie ulega wątpliwości, że mąż skarżącej jest osobą z wieloma schorzeniami i wymaga opieki nie mniej jednak nie jest osobą obłożnie chorą, pampersowaną czy bez kontaktu. Z akt sprawy nie wynika aby nie był w stanie samodzielnie spożywać posiłków. Samodzielnie się też porusza. Ponadto z treści orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w D. z 7 lutego 2019 r. wynika, że mąż skarżącej może wykonywać pracę w warunkach chronionych. Okoliczności te wskazują, że w podstawowych sferach funkcjonowania mąż skarżącej wykazuje samodzielność i nie wymaga permanentnej obecności opiekuna. W ocenie Sądu takie czynności, jak przygotowywanie i podanie posiłków, podanie leków, pomiary ciśnienia i cukru we krwi, pomoc w czynnościach higienicznych, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego trudno uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności opiekuna. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i mają pod opieką chorych członków rodziny, a które wykonują przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Zatem biorąc pod uwagę stan męża skarżącej oraz charakter czynności opiekuńczych sprawowanych przez skarżącą Sąd stwierdza, że organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad mężem. Pamiętać bowiem należy, że art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo -skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego niniejszej sprawy nie wynika aby skarżąca sprawowała nad mężem tego rodzaju opiekę. Dodatkowo organy trafnie wskazały, że mąż skarżącej ma dwie, dorosłe, pracujące za granicą córki, zobowiązane alimentacyjnie względem ojca. Świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). Zdaniem Sądu, istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, ma wpływ na istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia, a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a przez to wyeliminować konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia w celu opieki nad mężem (por. wyrok WSA w Krakowie z 17 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1127/22). Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 k.p.a.) byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi), a – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. W konsekwencji, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy zawarty w art. 83 Konstytucji RP obowiązek przestrzegania prawa RP (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 października 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 589/22). Sąd nie kwestionuje stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności pomocy mężowi przez skarżącą, jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), skargę oddalił jako bezzasadną.