III SA/Kr 1603/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Hanna Knysiak - Sudyka Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2022 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi S. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia 14 września 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania S. L. (dalej: skarżący) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy z dnia [...] 2021 r. znak: [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieką nad matką E. L. Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie prawnym i faktycznym: W wyniku rozpoznania wniosku skarżącego z dnia 14 czerwca 2021 r. organ I instancji decyzją z dnia [...] 2021 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką (wdową, ur. [...] 1940 r.), legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 16.04.2012 r., stwierdzającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał brak spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ nie stwierdzono, aby niepełnosprawność matki skarżącego powstała w okresach wymienionych w tym przepisie. Nadto organ wskazał, że skarżący nie świadczy stałej i długotrwałej opieki nad matką, gdyż kluczowe czynności pielęgnacyjne w stosunku do matki skarżącego wykonują inni członkowie rodziny, tj. siostra oraz szwagierka skarżącego, które pracują, a mimo to są w stanie pogodzić pracę zarobkową z opieką nad niepełnosprawną osobą. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił: naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r., sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy poprzez błędne przyjęcie, że zakres opieki jaką sprawuje skarżący nad matką nie wyczerpuje znamion stałej opieki, podczas gdy rozmiar i częstotliwość pomocy udzielanej matce w związku z jej niepełnosprawnością nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze godzin, błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającą na pominięciu celów ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania przez niego specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, naruszenie prawa materialnego, tj. art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że w sytuacji skarżącego nastąpił zbieg prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego, co z kolei uniemożliwiło skarżącemu dokonanie wyboru jednego ze świadczeń i przesądziło o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na pobieranie zasiłku dla opiekuna, naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez nieustalenie prawidłowego stanu faktycznego, tj. poprzez: przyjęcie, iż powstanie niepełnosprawności odpowiednio po ukończeniu 18-go i 25-go roku życia skutkuje brakiem prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony, błędne przyjęcie, iż pomoc jakiej udziela skarżący matce nie wykracza poza ogólnie przyjęte ramy pomocy w rodzinie i nie jest na tyle absorbująca aby musiał on rezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy skarżący nie jest w stanie opiekując się niepełnosprawną matką, podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, a w konsekwencji brak prawidłowej oceny dokonanej przez organ I instancji zmierzającej do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony, poprzez przyjęcie, iż sam fakt pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony, brak uwzględnienia przy rozstrzyganiu interesu społecznego i słusznego interesu strony, który wyraża się w szczególności pominięciem celu w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty poprzez ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekło jak na wstępie. Kolegium powołało art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz wskazało, że na podstawie przeprowadzonego w dniu 2.07.2021 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego organ pomocy społecznej ustalił, że skarżący mieszka i gospodaruje wspólnie ze swoją matką nad którą sprawuje opiekę od kilku lat. Z tego tytułu pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy przyznany decyzją z dnia [...] 2020 r. Kolegium nie kwestionowało, że stan zdrowia matki skarżącego wymaga sprawowania nad nią stałej opieki, ponieważ jest osobą leżącą, sadzaną na wózek inwalidzki, zazwyczaj raz dziennie na kilkanaście minut. Kolegium wskazało również, że skarżący jest osobą bezrobotną, nie posiada gospodarstwa rolnego ani uprawnień do świadczeń emerytalno-rentowych, posiada trójkę rodzeństwa, z których jedna z sióstr skarżącego opiekuje się matką, wykonując czynności higieniczne, tj. np. mycie, zakładanie pampersów. Ponadto, w opiekę nad E. L. zaangażowana jest także szwagierka skarżącego, która mieszka w domu obok i zazwyczaj codziennie rano przychodzi, aby teściową umyć, przebrać, zmienić pampersa i podać leki. To właśnie ją pracownik socjalny zastał w mieszkaniu skarżącego podczas przeprowadzania wywiadu rodzinnego gdy wykonywała przy teściowej czynności higieniczne, tj. myła ją, przebierał i zmieniała pampersa. Skarżący w tym czasie przygotowywał matce śniadanie. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium podzieliło stanowisko skarżącego i wskazało, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Pomimo jednak błędnego stanowiska organu pierwszej instancji w powyższym zakresie Kolegium uznało, że decyzja organu l instancji odpowiada prawu. Przede wszystkim organ odwoławczy podkreślił, że skarżący wykonuje jedynie czynności, które sprowadzają się do pomocy przy czynnościach porządkowych, tj. gotuje obiady, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta. Zdaniem Kolegium są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Uznano również, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest do pogodzenia z ewentualnymi obowiązkami zawodowymi, chociażby w niepełnym wymiarze, ponieważ wszystkie czynności opiekuńcze przy matce skarżącego wykonują jego siostra i szwagierka, a czynności które wykonuje przy matce skarżący sprowadzają się jedynie do pomocy przy czynnościach porządkowych. Dodatkowo organ wskazał, że podczas wywiadu środowiskowego, pracownik socjalny wyczuł od skarżącego woń alkoholu. Wcześniej z uwagi na źle sprawowaną przez skarżącego opiekę oraz nadużywanie przez niego alkoholu w dniu 6 czerwca 2018 r. organ uchylił decyzję przyznającą skarżącemu zasiłek dla opiekuna na matkę. W skardze do WSA w Krakowie zaskarżonej decyzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instytucji, zarzucając zaskarżonej decyzji: 1. naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, że zakres sprawowanej opieki nad niepełnosprawną matką nie pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy rozmiar i częstotliwość pomocy udzielanej matce w związku z jej niepełnosprawnością nie pozwala skarżącemu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze godzin; tym samych nie ma podstaw do uznania, ze nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy a sprawowaniem opieki przez skarżącego nad jego niepełnosprawną matką, 2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieustalenie prawidłowego stanu faktycznego, tj.: a) poprzez błędne przyjęcie, iż pomoc jakiej udziela skarżący matce nie stanowi przeszkody do wykonywania przez skarżącego pracy zawodowej i nie jest na tyle absorbująca aby skarżący musiał rezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy skarżący nie jest w stanie, opiekując się niepełnosprawną matką, podjąć jakiekolwiek zatrudnienie, a w konsekwencji brak ustalenia prawidłowego stanu faktycznego i oceny zmierzającej do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącego, b) poprzez brak uwzględnienia przy rozstrzyganiu interesu społecznego i słusznego interesu skarżącego, który wyraża się w szczególności pominięciem celu w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w całości podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygające w sprawie organy nie naruszyły także przepisów prawa materialnego. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje, jak prawidłowo wskazało Kolegium, art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111) – dalej u.ś.r, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z normy art. 17 ust. 1 cyt. ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku osoby zobowiązanej do alimentacji, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia - "stała" lub "długoterminowa" - wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt l OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżący nie spełnił przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki, ponieważ z zebranego materiału dowodowego nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana przez skarżącego wykluczała podjęcie przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia. Jak prawidłowo wskazały organy, matka skarżącego jest osobą obłożnie chorą, leżącą, która jedynie na kilka minut dziennie jest sadzana na wózek inwalidzki. Zatem z całą pewnością wymaga ona stałej opieki. Skarżący mieszka razem z matką i pomaga matce w codziennym funkcjonowaniu poprzez: robienie zakupów, gotowanie, przygotowywanie i podawanie posiłków. Słusznie jednak wskazały organy, że wymienione czynności nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień. Można je wykonywać w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem, a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Natomiast w okolicznościach niniejszej sprawy istotne jest, że wszystkie czynności opiekuńcze przy matce skarżącego wykonują inne osoby, a w szczególności: siostra skarżącego oraz jego szwagierka, która mieszka w domu obok. To one myją matkę, przebierają, zmieniają jej pampersy, przygotowują leki, które skarżący tylko podaje. W konsekwencji, nie sposób przyjąć, aby skarżący z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, rzeczywiście nie mógł podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wskazane przez skarżącego czynności, które podejmuje w ramach opieki nad matką są – jak już podkreślano - zwykłymi czynnościami życia codziennego. Konkludując, w ocenie Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało zatem oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku oddalając skargę, jako bezzasadną.